KhuonKho.comKhuôn Khổ
SOP là gì và cách viết cho cơ sở nhỏ

Cách viết SOP từng bước: tám chặng từ chọn việc đến bản được ký áp dụng

Tám chặng viết một SOP cho cơ sở nhỏ: khoanh ranh giới việc, gom người hiểu việc, ghi nháp, chạy thử, sửa, duyệt và ban hành, kèm lỗi hay mắc ở mỗi chặng.

Two staff in a small Ho Chi Minh City bakery kitchen at dawn, one kneading dough while the other takes notes on a blank notepad, both seen from the side, warm light

Viết một SOP đi qua tám chặng: khoanh ranh giới việc, gom người hiểu việc, quan sát cách làm thật, viết nháp, cho người khác chạy thử, sửa, duyệt và ban hành. Bỏ chặng chạy thử là lỗi phổ biến nhất, và cũng là lý do nhiều SOP đọc thì hợp lý mà làm thì vướng.

Bài này đi qua từng chặng với những câu hỏi cần trả lời, thời gian gợi ý cho cơ sở nhỏ, và các lỗi hay mắc. Ví dụ xuyên suốt là quy trình "mở cửa hàng buổi sáng" ở một cửa hàng tạp hoá hai ca, là ví dụ giả định; bạn thay bằng việc của cơ sở mình.

Chặng 1: Khoanh ranh giới việc

Trước khi viết chữ nào, xác định rõ việc bắt đầu ở đâu và kết thúc ở đâu. "Mở cửa hàng" bắt đầu từ lúc nhân viên đến cổng hay từ lúc mở khoá cửa cuốn? Kết thúc khi bật đèn biển hay khi đón khách đầu tiên? Hai người hiểu khác nhau là hai SOP khác nhau.

Câu hỏi giúp khoanh ranh giới: việc này nhận vào cái gì, và trả ra cái gì. Với mở cửa hàng, đầu vào là cửa hàng đã đóng từ tối hôm trước cùng sổ bàn giao của ca tối; đầu ra là cửa hàng sẵn sàng bán, két có tiền lẻ, hàng tươi đã kiểm. Ghi hai dòng đó ra giấy trước tiên.

Ranh giới cũng cho biết việc nào nằm ngoài. Nhận hàng sáng sớm có thuộc mở cửa không? Nếu nhà cung cấp giao lúc sáu giờ mà cửa hàng mở lúc bảy giờ, nhận hàng nên là SOP riêng, còn SOP mở cửa chỉ ghi một dòng "kiểm sổ nhận hàng sáng nay đã ký chưa". Tách sớm tránh được một tờ quy trình phình ra ba trang.

Thời gian gợi ý cho chặng này: mười lăm phút, một tờ giấy, với người đang làm việc đó hằng ngày. Nếu sau mười lăm phút hai người vẫn chưa thống nhất được việc bắt đầu và kết thúc ở đâu, đó thường là dấu hiệu bạn đang ôm hai quy trình trong một.

Chặng 2 và 3: Gom người hiểu việc, quan sát cách làm thật

Chọn hai loại người. Người làm giỏi nhất cho biết cách làm tốt, người mới vào gần đây cho biết chỗ nào khó hiểu. Người chủ hay quản lý nên có mặt để quyết những chỗ hai bên làm khác nhau, nhưng không nên là người kể chính.

Xem trước, hỏi sau. Đề nghị người làm giỏi làm việc đó như mọi ngày trong lúc bạn đứng xem và ghi. Đừng ngắt lời; ghi cả những động tác nhỏ họ làm theo thói quen như liếc đồng hồ, sờ thử nắp tủ đông. Hỏi vì sao sau khi họ làm xong.

Ghi đúng thứ tự thật. Thứ tự người ta kể thường khác thứ tự người ta làm. Ghi theo thứ tự làm, rồi hỏi lại xem thứ tự đó có lý do không hay chỉ là thói quen.

Ghi lại chỗ khác nhau giữa hai người. Nếu ca sáng và ca chiều mở két theo hai cách, ghi cả hai, đánh dấu để chặng duyệt chọn một. Đừng tự chọn khi đang ghi.

Chụp ảnh khi hữu ích. Vị trí công tắc, cách xếp ngăn két, mặt tủ đông khi đã đạt nhiệt độ. Ảnh giúp viết nhanh hơn và sau này có thể đưa vào SOP.

Chặng 4: Viết nháp

Từ ghi chép, viết nháp theo khung chín ô (tên và mã, mục đích, phạm vi, người làm và người kiểm, chuẩn bị, các bước, tiêu chí xong việc, xử lý sự cố, phiên bản). Viết ô các bước trước, vì đó là phần cốt lõi; các ô khác điền sau dễ hơn.

Mỗi bước bắt đầu bằng động từ, chỉ chứa một động tác chính. Nếu một bước có chữ "và" nối hai động tác khác nhau, cân nhắc tách đôi. Thêm con số ở bước cần ngưỡng: "đợi tủ mát xuống dưới mức nhiệt đã đặt rồi mới xếp sữa vào" thay vì "đợi tủ lạnh". Ở chỗ có điều kiện, viết rõ: "Nếu sổ bàn giao ghi có hàng hỏng, làm bước 7; nếu không, bỏ qua bước 7."

Nháp đầu tiên thường dài. Đừng cắt vội; ghi đủ trước, chặng chạy thử sẽ cho biết bước nào thừa. Đánh dấu bằng bút khác những chỗ bạn chưa chắc để hỏi lại.

Một lỗi hay gặp ở chặng này là viết theo cách người chủ muốn mọi người làm, thay vì cách mọi người đang làm. Nếu bạn muốn đổi cách làm, hãy ghi đó là thay đổi và thử riêng, không lồng vào bản nháp đầu tiên, nếu không bạn sẽ không biết vướng là do câu chữ hay do cách làm mới.

Chặng 5: Chạy thử với người chưa làm

Đây là chặng quyết định chất lượng SOP và là chặng hay bị bỏ nhất. Cách chạy thử gọn cho cơ sở nhỏ:

  1. Chọn một người chưa từng làm việc đó, hoặc làm rất ít. Người làm giỏi không phải người chạy thử tốt, vì họ tự điền vào chỗ trống bằng kinh nghiệm.
  2. Đưa bản nháp, dặn họ làm đúng theo chữ, không đoán, không hỏi trong lúc làm, gặp chỗ không hiểu thì đánh dấu và làm theo cách họ hiểu.
  3. Bạn đứng xem, không nhắc. Ghi lại mỗi lần họ dừng, nhìn quanh, đọc lại một dòng, hoặc làm khác ý bạn.
  4. Nếu sắp xảy ra sai sót ảnh hưởng an toàn hoặc tiền bạc, dừng ngay và ghi lại. Chạy thử không đáng để ai bị bỏng hay mất tiền.
  5. Sau khi xong, hỏi họ ba câu: chỗ nào khó hiểu, chỗ nào thấy thừa, chỗ nào họ phải tự nghĩ ra cách làm.
  6. Nếu có thể, chạy thử thêm lần nữa ở một ca khác, vì điều kiện ca sáng và ca tối hay khác nhau.

Ví dụ giả định: lần chạy thử SOP mở cửa hàng cho thấy người mới không biết cầu dao nào là của biển hiệu, và không biết lấy tiền lẻ đầu ca ở đâu. Hai chỗ đó người viết không hề nghĩ tới vì làm theo phản xạ đã nhiều năm.

Chặng 6, 7, 8: Sửa, duyệt và ban hành

Sửa. Đi qua từng chỗ người chạy thử vướng. Chỗ khó hiểu thì viết lại câu hoặc thêm ảnh; chỗ thiếu thì thêm bước; chỗ thừa thì xoá. Sau khi sửa, rút bảng kiểm từ các bước, giữ những dòng thật sự cần đánh dấu. Nếu sửa nhiều, chạy thử lại một lần ngắn.

Duyệt. Người có thẩm quyền, thường là chủ hoặc quản lý, đọc bản cuối. Ở chặng này, họ quyết những chỗ hai cách làm khác nhau đã đánh dấu từ chặng quan sát, và kiểm phần liên quan đến pháp lý. Với các việc đụng đến an toàn thực phẩm, phòng cháy chữa cháy hay tiền thuế, người duyệt nên đối chiếu quy định hiện hành hoặc hỏi người có chuyên môn; SOP nội bộ không thay thế yêu cầu pháp luật. Ký và ghi ngày vào ô phiên bản.

Ban hành. In và dán ở đúng nơi làm việc, cất bản gốc vào bìa hồ sơ hoặc thư mục chung, ghi vào danh mục SOP. Giới thiệu với cả nhóm trong vài phút đầu ca: việc gì, vì sao viết, thay đổi gì so với cách làm cũ. Ngày đầu, người quản lý nên có mặt để xem mọi người làm theo bản mới.

Cả tám chặng cho một quy trình vừa phải thường gói được trong hai đến ba buổi làm việc, rải trong một tuần. Lần đầu sẽ chậm; từ SOP thứ ba trở đi, bạn sẽ thấy nhanh hơn hẳn.

Kết quả sau tám chặng: SOP mở cửa hàng

Để thấy tám chặng cho ra thứ gì, dưới đây là phần các bước của SOP mở cửa hàng tạp hoá sau khi đã chạy thử và sửa. Ví dụ giả định; đây là mẫu tham khảo — chỉnh theo cơ sở của bạn.

  • Mở khoá cửa cuốn, kéo lên hết, cài chốt giữ.
  • Bật cầu dao tổng, rồi lần lượt bật đèn trong, đèn biển (cầu dao thứ ba từ trái, có dán chấm vàng).
  • Đọc sổ bàn giao ca tối: hàng hỏng, khách hẹn lấy hàng, việc còn dở.
  • Kiểm nhiệt độ tủ mát và tủ đông; nếu cao hơn mức đã đặt, chuyển hàng sang tủ còn lại và báo chủ cửa hàng.
  • Lấy túi tiền lẻ đầu ca ở ngăn khoá trong quầy, đếm theo từng mệnh giá, ghi vào sổ két.
  • Kéo kệ trưng hàng ra trước cửa, chỉ trong phạm vi vạch sơn trên nền.
  • Kiểm nhanh hạn sử dụng hàng ở hàng đầu tủ mát, đưa hàng sắp hết hạn ra trước.
  • Bật máy tính tiền, in thử một phiếu.
  • Đánh dấu bảng kiểm mở cửa, ký tên và ghi giờ.

So với bản nháp đầu, bản này thêm chỉ dẫn cầu dao biển hiệu và chỗ để tiền lẻ (hai chỗ người chạy thử vướng), bỏ bước "quét trước cửa" vì đã thuộc SOP vệ sinh riêng, và thêm vạch giới hạn trưng hàng sau khi chủ cửa hàng nhắc về lối đi chung. Mỗi thay đổi đều có nguồn gốc từ một chặng cụ thể, không phải do người viết tự nghĩ thêm.

Lỗi hay mắc ở từng chặng

Bảng dưới gom các lỗi đã gặp nhiều ở cơ sở nhỏ khi tự viết SOP, cùng cách tránh.

ChặngLỗi hay mắcCách tránh
Khoanh ranh giớiGộp nhiều việc vào một SOPGhi rõ đầu vào, đầu ra; việc có đầu vào khác thì tách
Gom ngườiChỉ hỏi chủ, không hỏi người làmLuôn có người đang làm việc đó hằng ngày
Quan sátNghe kể thay vì xem làmXem làm trước, hỏi sau
Viết nhápViết cách muốn làm thay vì cách đang làmGhi thay đổi riêng, thử riêng
Chạy thửCho người giỏi chạy thửChọn người mới hoặc người làm việc khác
SửaThêm giải thích dài vào tờ dánGiải thích để ở tài liệu đào tạo, tờ dán chỉ có thao tác
DuyệtDuyệt mà không đọcNgười duyệt xem một lần làm thử
Ban hànhDán rồi không nói với aiGiới thiệu đầu ca, có mặt ngày đầu

Phần lớn những lỗi này không phải lỗi viết mà là lỗi bỏ bước. Nếu thiếu thời gian, hãy rút ngắn từng chặng chứ đừng bỏ chặng nào, nhất là chạy thử.

Câu hỏi thường gặp

Một mình chủ quán có tự viết SOP được không?

Được, nhưng vẫn nên nhờ một nhân viên làm người chạy thử. Người viết không thể tự chạy thử bản của mình vì đầu đã biết sẵn những chỗ chữ chưa ghi.

Viết SOP mất bao lâu là hợp lý?

Với một việc vừa phải ở cơ sở nhỏ, cả tám chặng thường gói trong hai đến ba buổi làm việc, mỗi buổi khoảng một tiếng, rải trong một tuần. Việc phức tạp như pha chế nhiều món hay đối soát cuối tháng có thể cần lâu hơn.

Nên viết SOP vào giờ nào để không ảnh hưởng bán hàng?

Chặng quan sát phải diễn ra đúng lúc việc thật xảy ra. Chặng viết nháp và sửa nên làm ngoài giờ cao điểm. Chạy thử nên làm vào ca vắng khách để người thử không bị áp lực.

Hai nhân viên giỏi làm hai cách khác nhau thì chọn cách nào?

Xem cách nào cho kết quả ổn định hơn, an toàn hơn và dễ dạy hơn. Nếu không phân định được, chạy thử cả hai trong vài ngày rồi chọn. Người duyệt quyết cuối cùng và ghi lý do để khỏi tranh cãi lại.

Có cần ghi lý do cho từng bước trong SOP không?

Không cần trên tờ dán, vì làm tờ dài. Nhưng với bước quan trọng về an toàn hay tiền, một câu ngắn giải thích lý do giúp người làm nhớ lâu hơn và ít bỏ qua hơn. Phần giải thích dài để trong tài liệu đào tạo.

Nhân viên không biết chữ nhiều thì viết SOP thế nào?

Dùng câu rất ngắn, nhiều ảnh, mỗi bước một ảnh kèm vài chữ. Khi giới thiệu, đọc to và làm mẫu. Có thể làm thêm bản ghi âm hoặc video ngắn quay chính người làm giỏi, nhưng vẫn giữ một bản giấy làm gốc.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138