SOP người kèm ca trả lời bốn câu: ai được giao kèm, mỗi lần kèm một việc theo những bước nào, ghi lại tiến độ vào đâu, và người kèm được giảm việc, ghi nhận ra sao. Thiếu một trong bốn câu, việc kèm sẽ thành nhờ vả: người cũ kèm cho có, người mới học chắp vá, và sau vài tháng không ai muốn nhận kèm nữa.
Bài này là mẫu viết cho vai trò người kèm ở cửa hàng, quán ăn, quán cà phê, tiệm dịch vụ nhỏ. Nó đi cùng lộ trình đào tạo và kịch bản ca đầu, nhưng tập trung vào phía người dạy. Đây là mẫu tham khảo — chỉnh theo cơ sở của bạn.
Phần đầu SOP và tiêu chí chọn người kèm
Người kèm không cần là người giỏi nhất cơ sở. Người cần chọn là người làm đúng quy trình một cách đều đặn và chịu nói. Phần đầu SOP và bảng tiêu chí mẫu:
| Mục | Nội dung mẫu |
|---|---|
| Mã và tên | NS-04 · Kèm người mới tại ca |
| Mục đích | Người mới học đúng SOP, an toàn, không bị bỏ một mình trước khách khi chưa sẵn sàng |
| Người được giao kèm | Nhân viên đạt mức "kèm được" ở việc đó trong ma trận kỹ năng, do quản lý chỉ định theo lịch ca |
| Tiêu chí 1 | Làm việc đó đúng SOP ít nhất ba tháng, không có ghi nhận làm tắt gây sự cố |
| Tiêu chí 2 | Giải thích được vì sao mỗi bước làm như vậy, không chỉ "cứ làm vậy đi" |
| Tiêu chí 3 | Bình tĩnh khi người khác làm sai, không quát trước mặt khách |
| Tiêu chí 4 | Tự nguyện nhận kèm sau khi đã được nói rõ quyền lợi và phần việc được giảm |
| Số người kèm cùng lúc | Tối đa một người mới mỗi ca; hai người mới chỉ khi ca đó vắng và có thêm người |
Tiêu chí bốn hay bị bỏ. Ép người không muốn kèm thì người đó kèm qua loa, người mới cảm nhận được ngay. Nếu cơ sở chỉ có một người đạt các tiêu chí khác mà người đó không muốn, chủ cơ sở tự kèm trong thời gian đầu và nói chuyện để tìm hiểu lý do.
Bốn bước kèm một việc
Mọi việc, từ lau máy pha cà phê đến kiểm hạn dùng trên kệ, kèm theo cùng bốn bước. Khi người kèm thuộc bốn bước này, họ có thể kèm bất kỳ việc nào có tờ SOP.
- Nói vì sao. Trước khi làm, người kèm nói trong một hai câu việc này để làm gì và làm sai thì hậu quả là gì. Ví dụ: "Xếp sữa hạn gần ra trước để không phải huỷ hàng; xếp sai là cuối tháng huỷ cả thùng". Người hiểu lý do thì nhớ lâu và ít làm tắt.
- Làm cho xem. Người kèm làm một lượt với tốc độ chậm hơn bình thường, tay chỉ vào từng bước trên tờ SOP. Người mới chỉ quan sát và được phép hỏi.
- Cho làm, đứng cạnh. Người mới làm, người kèm đứng gần, chỉ lên tiếng khi sắp sai ở bước có rủi ro (dao, nước nóng, tiền) hoặc khi người mới hỏi. Những lỗi nhỏ không nguy hiểm thì để người mới làm xong rồi mới góp ý, vì dừng giữa chừng liên tục làm người mới rối.
- Kiểm và ghi. Người kèm kiểm kết quả theo phần "xong khi" của tờ SOP, nói một điều làm tốt và một điều cần sửa, rồi ghi vào sổ kèm.
Một việc thường cần lặp bước ba vài lần qua nhiều ca. Khi người mới làm đúng ba lần liên tiếp không cần lên tiếng, người kèm đề nghị nâng mức trong ma trận lên "tự làm", quản lý xác nhận.
Sổ kèm: ghi gì, ghi bao nhiêu
Sổ kèm là cuốn sổ (hoặc một tờ trong bảng tính chung của cơ sở) để người kèm ghi sau mỗi ca. Nhiều cơ sở bỏ sổ vì nghĩ nó tốn thời gian. Thật ra mỗi lần ghi chỉ mất hai phút nếu mẫu đủ gọn. Mẫu một dòng:
| Ngày, ca | Người mới | Việc đã kèm | Lần thứ | Làm tốt | Cần sửa | Người kèm ký |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Thứ Ba, ca sáng | Người mới A | Kiểm hạn dùng kệ sữa | 2 | Đọc hạn nhanh, xếp đúng thứ tự | Quên ghi sổ hàng cận hạn | C |
| Thứ Tư, ca chiều | Người mới A | Đóng ca khu quầy | 1 | Lau quầy kỹ | Chưa tắt máy theo thứ tự | D |
Ví dụ giả định ở trên cho thấy sổ kèm có ích thế nào: người kèm ca chiều (D) đọc dòng của ca sáng (C) là biết người mới đang vướng chỗ ghi sổ hàng cận hạn, không phải dạy lại từ đầu. Đây là cách giải quyết bài toán quen thuộc ở cơ sở có lịch ca lệch nhau: người mới không đi theo một người kèm cố định được, nhưng sổ kèm thì đi theo người mới.
Không dùng sổ kèm để ghi lỗi nhằm kỷ luật. Sổ kèm là sổ học. Lỗi liên quan nội quy (đi trễ, vắng) ghi ở chỗ khác theo SOP riêng.
Giảm tải và ghi nhận cho người kèm
Ca có kèm thì bớt việc cho người kèm. Cách đơn giản nhất: trong ca có người mới, người kèm không nhận khu bàn lớn nhất, không phụ trách đóng két. Phần việc đó chia cho người khác hoặc quản lý tự làm.
Ghi nhận bằng thứ cụ thể. Có cơ sở trả thêm một khoản phụ cấp kèm theo ca, có cơ sở tính vào tiêu chí xét tăng lương hoặc ưu tiên chọn ca. Hình thức nào cũng được, miễn ghi rõ trong SOP và thực hiện đều đặn. Khoản phụ cấp, nếu có, nên thoả thuận và ghi trong bảng lương cho minh bạch.
Kèm là một bậc trên con đường lên quản lý ca. Nói rõ với nhân viên: muốn làm quản lý ca thì phải kèm được người. Điều này biến việc kèm từ gánh nặng thành cơ hội, và giúp bạn nhìn ra ai có khả năng dẫn dắt.
Người kèm cũng được góp ý ngược. Mỗi tháng, quản lý hỏi người mới đã qua lộ trình: người kèm nào giúp nhiều, chỗ nào giải thích chưa rõ. Góp ý này chuyển lại cho người kèm bằng giọng xây dựng, không đọc nguyên văn.
Không giao kèm khi người kèm đang có chuyện. Người cũ đang mệt, đang có việc gia đình, hoặc vừa có xích mích trong ca thì đổi người kèm. Kèm cần kiên nhẫn; ép người đang căng thẳng kèm thì người mới hứng chịu.
Câu nên nói và câu nên tránh khi kèm
Cùng một nội dung, nói cách này thì người mới cố gắng hơn, nói cách khác thì người mới co lại và lần sau không dám hỏi. Bảng dưới gom những tình huống hay gặp trong ca. Người kèm không cần thuộc lòng, chỉ cần nhớ tinh thần: nói về việc, không nói về con người.
| Tình huống | Nên nói | Nên tránh |
|---|---|---|
| Người mới làm sai bước | "Bước này mình làm thế này nhé, để ly không bị đọng nước." | "Sao làm vậy? Chỉ rồi mà." |
| Người mới hỏi lại lần thứ ba | "Hỏi vậy là đúng, chỗ này ai mới vào cũng hay quên." | "Lại hỏi nữa à?" |
| Người mới làm chậm khi đông | "Em làm tiếp bàn này, chị lo bàn bên kia." | "Thôi để đó, chị làm cho nhanh." |
| Người mới làm tốt | "Em xếp kệ đúng thứ tự hạn dùng rồi, giữ vậy nhé." | "Được đấy." (khen chung chung, người mới không biết mình làm đúng chỗ nào) |
| Khách phàn nàn vì người mới | Với khách: "Dạ xin lỗi anh chị, em xử lý ngay." Sau đó với người mới: "Lần sau mình làm thế này." | Trách người mới ngay trước mặt khách |
Người kèm hay quên rằng người mới nghe mọi thứ mình nói với người khác. Một câu than với đồng nghiệp kiểu "dạy mãi không vào" nói ở góc bếp vẫn đến tai người mới. Quy ước trong SOP: nhận xét về người mới chỉ nói với quản lý, và chỉ qua sổ kèm hoặc nói riêng.
Khi nào người kèm phải báo ngay cho quản lý
Người kèm là người gần người mới nhất nên thường thấy vấn đề sớm nhất. SOP cần ghi rõ những trường hợp người kèm không tự xử lý mà phải báo quản lý ca ngay trong ca, không đợi cuối tuần:
- Người mới làm điều có nguy cơ gây thương tích cho mình hoặc người khác, kể cả khi đã được nhắc.
- Người mới bị thương, dù nhẹ, hoặc có dấu hiệu mệt, choáng trong ca. Trường hợp nặng thì gọi cấp cứu 115 trước, báo sau.
- Có chênh lệch tiền hoặc hàng liên quan tới phần việc người mới vừa làm. Không tự đổ lỗi, không tự đền thay; báo để quản lý kiểm theo đúng SOP thu ngân.
- Người mới phản ánh bị đối xử không đúng mực, bị trêu chọc hay bị xúc phạm bởi đồng nghiệp hoặc khách.
- Người mới tỏ ý muốn nghỉ, hoặc nói những câu như "chắc em không hợp chỗ này". Quản lý cần nói chuyện sớm, trước khi người mới gửi tin nhắn xin nghỉ.
- Người kèm thấy chính mình không kèm nổi: quá tải, không hợp tính, hoặc không chắc cách làm đúng của việc đang dạy.
Dòng cuối quan trọng hơn người ta nghĩ. Người kèm thừa nhận mình không chắc thì quản lý kịp mở tờ SOP ra kiểm, hoặc đổi người kèm. Người kèm cố gắng gượng thì người mới học sai, và cái sai đó nhân lên qua những người mới sau.
Lỗi hay gặp và cách chỉnh mẫu
Người kèm làm thay hết vì sốt ruột. Quán đông, người kèm thấy người mới chậm nên giành làm. Một hai lần thì được, nhưng thành thói quen thì người mới không bao giờ học xong. Quy ước: trong giờ thường, người kèm chỉ làm thay khi có khách đang phải chờ lâu hoặc có nguy cơ an toàn.
Dạy theo cách riêng, khác tờ SOP. Người kèm lâu năm thường có mẹo riêng. Mẹo hay thì đề xuất đưa vào SOP, quản lý duyệt, sửa tờ. Chưa duyệt thì dạy theo tờ. Không để người mới học hai cách rồi tự chọn.
Cơ sở hai ba người, không có ai đủ tiêu chí. Chủ cơ sở là người kèm duy nhất, vẫn dùng bốn bước và sổ kèm. Sổ kèm lúc này còn có tác dụng khác: sau này có người đủ vững, sổ là tài liệu để họ kèm tiếp.
Bếp và quầy pha chế. Thêm vào bước một phần cảnh báo an toàn riêng của việc (dao, dầu nóng, máy hơi) và quy định người mới chỉ làm việc đó khi người kèm đứng cạnh cho tới khi quản lý xác nhận "tự làm".
Câu hỏi thường gặp
Người kèm có nhất thiết phải là quản lý ca không?
Không. Quản lý ca thường quá bận để kèm sát. Người kèm tốt nhất là nhân viên đã vững việc đó, làm đúng quy trình và chịu giải thích. Quản lý ca giữ vai trò chỉ định, kiểm sổ kèm và xác nhận khi người mới lên mức tự làm.
Một người mới nên có một người kèm cố định hay nhiều người?
Cố định thì tốt cho ca đầu và tuần đầu vì người mới cần chỗ dựa quen. Sau đó có thể nhiều người kèm theo lịch ca, miễn ai cũng dạy theo cùng tờ SOP và ghi vào cùng sổ kèm để nối tiếp nhau.
Có nên trả thêm tiền cho người kèm?
Tuỳ cơ sở, nhưng phải có ghi nhận cụ thể nào đó: phụ cấp theo ca kèm, điểm cộng khi xét lương, hay ưu tiên chọn ca. Quan trọng là thống nhất, ghi trong SOP và thực hiện đều, không lúc có lúc không.
Người mới không hợp với người kèm thì xử lý ra sao?
Hỏi riêng từng người để hiểu chuyện, không phân xử trước mặt nhau. Nếu chỉ là khác tính, đổi người kèm cho các ca sau. Nếu có hành vi không đúng mực như quát mắng, xúc phạm, xử lý theo nội quy của cơ sở.
Sổ kèm nên giữ bao lâu?
Giữ ít nhất tới khi người mới qua lộ trình và qua thời gian thử việc, vì nó là căn cứ khi đánh giá. Sau đó có thể lưu gọn trong hồ sơ nhân viên. Sổ có thông tin về người lao động nên cất nơi chỉ quản lý xem được.