Văn phòng nhỏ hiếm khi mất dữ liệu vì một vụ tấn công phức tạp. Thường hơn là một chiếc máy tính hỏng ổ cứng, một tệp bảng tính bị ghi đè, một chiếc laptop bỏ quên trên xe, hay một cú nhấn nhầm xoá cả thư mục dùng chung. Khi đó câu hỏi duy nhất có ý nghĩa là: bản sao gần nhất ở đâu, và có mở ra được không.
Nhiều văn phòng có sao lưu theo kiểu "hình như máy tự lưu". Mẫu SOP dưới đây biến việc đó thành một quy trình có người chịu trách nhiệm, có lịch, có nhật ký, và quan trọng nhất là có lần thử khôi phục định kỳ. Mẫu viết theo loại công cụ, không theo tên sản phẩm; tính năng từng công cụ thay đổi nhanh nên khi cài đặt bạn kiểm phiên bản hiện hành. Đây là mẫu tham khảo — chỉnh theo cơ sở của bạn.
Phạm vi và người chịu trách nhiệm
Mẫu áp dụng cho dữ liệu công việc của văn phòng: thư mục dùng chung, dữ liệu kế toán, hợp đồng và hồ sơ đã quét, danh sách khách hàng, tệp thiết kế, hộp thư công ty, dữ liệu trong phần mềm bán hàng hay quản lý nếu văn phòng tự giữ. Dữ liệu cá nhân của nhân viên trên máy riêng không thuộc phạm vi, nhưng mẫu khuyến khích không để dữ liệu công việc nằm ở đó.
Người chịu trách nhiệm chính là một người cụ thể — thường là nhân viên hành chính rành máy tính hoặc người được giám đốc giao — kèm một người dự phòng biết làm các bước cơ bản. Nếu văn phòng thuê ngoài dịch vụ kỹ thuật, người chịu trách nhiệm vẫn là người trong văn phòng: họ giữ nhật ký, nhắc lịch, chứng kiến lần thử khôi phục. Thuê ngoài phần làm, không thuê ngoài phần biết.
Mục tiêu đo được: khi mất bất kỳ tệp nào trong phạm vi, văn phòng khôi phục được bản không cũ hơn một ngày làm việc; khi mất cả một máy hay thư mục chung, khôi phục được trong một khoảng thời gian chấp nhận được do giám đốc đặt ra. Hai con số đó quyết định lịch sao lưu và nơi cất, không phải ngược lại.
Danh sách dữ liệu cần sao lưu
Bước đầu tiên không phải mua ổ cứng mà là liệt kê. Ngồi với từng bộ phận một buổi, hỏi: nếu mất thứ này, mình làm lại được không, mất bao lâu. Bảng dưới là ví dụ giả định.
| Dữ liệu | Đang nằm ở đâu | Mức quan trọng | Tần suất sao lưu |
|---|---|---|---|
| Dữ liệu kế toán | Máy kế toán và phần mềm kế toán | Rất cao | Hằng ngày |
| Thư mục dùng chung (hợp đồng, báo giá, hồ sơ khách) | Ổ mạng hoặc dịch vụ lưu trữ đám mây | Rất cao | Hằng ngày |
| Hộp thư công ty | Máy chủ thư của nhà cung cấp | Cao | Hằng tuần, kiểm cấu hình lưu giữ |
| Tệp thiết kế, tài liệu dự án | Máy từng người | Cao | Đưa về thư mục chung, sao lưu hằng ngày |
| Bản quét hồ sơ giấy | Thư mục lưu trữ | Trung bình | Hằng tuần |
| Ảnh, video sự kiện | Điện thoại, máy cá nhân | Thấp | Hằng tháng |
Cột "đang nằm ở đâu" thường làm lộ ra vấn đề lớn nhất: dữ liệu quan trọng nằm rải trên máy từng người. Trước khi lo sao lưu, chuyển dữ liệu công việc về một vài chỗ tập trung; sao lưu năm chỗ dễ hơn sao lưu hai mươi chiếc máy.
Nguyên tắc nơi cất: nhiều bản, nhiều chỗ, có một bản tách rời
Ít nhất ba bản của dữ liệu quan trọng. Bản đang dùng và ít nhất hai bản sao. Một bản sao duy nhất thì khi cần khôi phục mới phát hiện nó cũng hỏng.
Ít nhất hai loại nơi cất khác nhau. Ví dụ một bản trên ổ mạng trong văn phòng và một bản trên dịch vụ lưu trữ đám mây, hoặc trên ổ cứng rời. Hai bản cùng nằm trên một ổ thì một sự cố có thể mất cả hai.
Một bản ở ngoài văn phòng hoặc tách khỏi mạng. Cháy, ngập, mất trộm, hay mã độc mã hoá dữ liệu đều có thể đánh vào mọi thứ đang cắm trong văn phòng. Một ổ cứng rời được rút ra sau khi sao lưu và cất ở nơi khác, hoặc một bản trên đám mây có giữ phiên bản cũ, là lớp cuối cùng.
Đồng bộ không phải sao lưu. Thư mục đồng bộ xoá ở máy này thì cũng xoá ở chỗ kia. Kiểm xem dịch vụ có giữ phiên bản cũ và thùng rác trong bao lâu; nếu có, ghi rõ vào SOP, nếu không, cần thêm một bản sao lưu thật.
Bản sao được bảo vệ như bản gốc. Ổ cứng rời chứa dữ liệu khách hàng, kế toán phải đặt mật khẩu hoặc mã hoá nếu công cụ hỗ trợ, cất trong tủ khoá. Mất một ổ sao lưu không mã hoá là lộ cả văn phòng.
Ghi rõ ai giữ chìa và mật khẩu. Bản sao chỉ có ích khi lúc cần có người mở được. SOP ghi tên người giữ chìa tủ cất ổ, người biết mật khẩu ổ và tài khoản lưu trữ, cùng phương án khi người đó vắng mặt dài ngày hoặc nghỉ việc.
Lịch sao lưu ngày – tuần – tháng
Lịch ghi vào SOP và vào lịch chung của người chịu trách nhiệm. Bước tự động thì vẫn có người kiểm kết quả.
| Tần suất | Việc làm | Người làm | Ghi vào nhật ký |
|---|---|---|---|
| Hằng ngày | Sao lưu tự động thư mục chung và dữ liệu kế toán sang nơi cất thứ hai | Tự động, người chịu trách nhiệm xem thông báo kết quả | Chỉ ghi khi lỗi |
| Hằng tuần | Sao lưu toàn bộ sang ổ cứng rời, rút ổ ra cất tủ khoá | Người chịu trách nhiệm | Ngày, dung lượng, kết quả |
| Hằng tuần | Kiểm thông báo lỗi của các lần sao lưu tự động trong tuần | Người chịu trách nhiệm | Số lần lỗi, đã xử lý chưa |
| Hằng tháng | Mang một ổ ra khỏi văn phòng, luân phiên với ổ đang cất ngoài | Người được giám đốc giao | Ổ nào ở đâu |
| Hằng quý | Thử khôi phục | Người chịu trách nhiệm, có người chứng kiến | Biên bản thử |
Văn phòng làm việc thứ Bảy thì dời lịch tuần sang chiều thứ Bảy. Lịch sao lưu ổ rời nên chọn vào lúc ít người dùng máy để quá trình chép không làm chậm công việc.
Các bước thử khôi phục mỗi quý
Bản sao chưa từng được khôi phục thử thì chưa chắc là bản sao. Lần thử nên làm như thật, chỉ khác là khôi phục ra chỗ khác, không ghi đè lên dữ liệu đang dùng.
- Chọn ngẫu nhiên ba tệp hoặc thư mục thuộc ba nhóm dữ liệu khác nhau, ghi tên vào biên bản.
- Khôi phục từ bản sao hằng ngày ra một thư mục thử riêng, không phải thư mục gốc.
- Khôi phục từ ổ cứng rời cùng các tệp đó, cũng ra thư mục thử.
- Mở từng tệp bằng chương trình thường dùng, kiểm nội dung đúng, không lỗi.
- Ghi thời gian từ lúc bắt đầu đến lúc mở được tệp — đây là con số thật về tốc độ khôi phục.
- Mỗi năm một lần, thử khôi phục lớn: dữ liệu kế toán hoặc cả thư mục chung, ra một máy dự phòng.
- Xoá thư mục thử sau khi xong, để không có bản dữ liệu thừa nằm lung tung.
- Ký biên bản, ghi điểm chưa đạt và việc cần sửa.
Lần thử đầu tiên gần như luôn phát hiện ra vấn đề: thiếu một thư mục chưa được đưa vào sao lưu, ổ rời hết dung lượng từ tháng trước, mật khẩu ổ chỉ một người nhớ. Đó là lý do phải thử, chứ không phải dấu hiệu quy trình thất bại.
Lỗi hay gặp và cách sửa trong mẫu
Sao lưu tự động lỗi nhiều tuần không ai biết. Thông báo lỗi gửi về hộp thư không ai đọc. Sửa: thông báo về hộp thư người chịu trách nhiệm, bảng kiểm tuần có dòng kiểm lỗi.
Ổ cứng rời cắm luôn vào máy. Tiện nhưng mất ý nghĩa bản tách rời. Sửa: bước hằng tuần ghi rõ "rút ổ, cất tủ khoá".
Mật khẩu ổ sao lưu chỉ một người biết. Sửa: mật khẩu ghi trong phong bì niêm phong do giám đốc giữ, đổi khi người chịu trách nhiệm thay đổi.
Dữ liệu mới không được thêm vào danh sách. Văn phòng mở thêm dự án, thư mục mới nằm ngoài phạm vi sao lưu. Sửa: rà danh sách dữ liệu mỗi quý, cùng lúc với lần thử khôi phục.
Nhân viên nghỉ việc, dữ liệu trên máy họ mất theo. Sửa: phối hợp với quy trình nghỉ việc — dữ liệu công việc trên máy được chuyển về thư mục chung trước khi thu hồi máy.
Nhật ký sao lưu chỉ ghi khi nhớ. Vài tháng sau không ai biết lần sao lưu ổ rời gần nhất là bao giờ. Sửa: nhật ký là một tờ dán mặt trong cửa tủ cất ổ hoặc một bảng tính có cột ngày cố định; ô trống nghĩa là chưa làm, người quản lý nhìn vào là thấy ngay.
Chỉnh mẫu cho văn phòng của bạn
Mỗi văn phòng có quy mô dữ liệu và cách làm việc khác nhau. Vài hướng chỉnh:
- Văn phòng năm người, mọi thứ trên dịch vụ đám mây: giữ phần kiểm cấu hình giữ phiên bản cũ, thêm một bản xuất hằng tháng ra ổ cứng rời, thử khôi phục mỗi quý.
- Văn phòng có tệp rất lớn như thiết kế, video: tách dữ liệu đang làm và dữ liệu đã xong; dữ liệu đã xong sao lưu một lần thật kỹ rồi cất, không chép lại mỗi tuần.
- Văn phòng dùng phần mềm kế toán, bán hàng đặt tại chỗ: hỏi nhà cung cấp phần mềm cách sao lưu đúng, ghi các bước đó thành phụ lục của SOP.
- Văn phòng ở vùng hay ngập: nơi cất bản sao trong văn phòng đặt ở kệ cao, bản ngoài văn phòng ở khu vực khác.
Dữ liệu sao lưu có chứa dữ liệu cá nhân của khách hàng và nhân viên. Khi đặt thời hạn giữ bản sao, cân nhắc quy định hiện hành về bảo vệ dữ liệu cá nhân và lưu trữ chứng từ; hỏi người tư vấn nếu chưa chắc.
Câu hỏi thường gặp
Dùng dịch vụ lưu trữ đám mây rồi có cần ổ cứng rời không?
Nên có, ít nhất cho dữ liệu quan trọng nhất. Dịch vụ đám mây có thể bị xoá nhầm, bị khoá tài khoản, hoặc thư mục đồng bộ lan theo lỗi từ máy. Một bản sao trên ổ rời được rút ra và cất riêng là lớp an toàn độc lập với tài khoản và đường truyền.
Bao lâu thì nên thử khôi phục một lần?
Mẫu đề xuất mỗi quý thử khôi phục vài tệp, mỗi năm thử khôi phục lớn một lần. Văn phòng có dữ liệu thay đổi nhanh hoặc vừa đổi công cụ sao lưu thì nên thử sớm hơn. Mỗi lần thử ghi biên bản ngắn có thời gian và kết quả.
Văn phòng không có ai rành máy tính thì làm sao?
Thuê một người hoặc đơn vị kỹ thuật cài đặt ban đầu và hướng dẫn, nhưng giao một người trong văn phòng giữ nhật ký, làm phần hằng tuần đơn giản như cắm và rút ổ, nhắc lịch thử khôi phục và chứng kiến. Viết các bước thành SOP để người đó làm theo được.
Bị mã độc mã hoá dữ liệu thì bản sao có cứu được không?
Bản sao còn đang cắm vào máy hoặc mạng có thể bị mã hoá theo. Bản tách rời hoặc bản trên đám mây có giữ phiên bản cũ thường còn dùng được. Khi nghi bị mã độc, rút mạng máy bị nhiễm, không cắm ổ sao lưu vào máy đó, và nhờ người có chuyên môn xử lý trước khi khôi phục.
Ổ cứng sao lưu cũ thì huỷ thế nào?
Xoá an toàn bằng công cụ xoá dữ liệu hoặc phá huỷ vật lý trước khi thanh lý, ghi biên bản. Không bán hay cho ổ cũ còn dữ liệu, vì dữ liệu đã xoá thông thường vẫn có thể bị khôi phục.