KhuonKho.comKhuôn Khổ
SOP là gì và cách viết cho cơ sở nhỏ

Ngôn ngữ trong SOP: viết câu mệnh lệnh, con số đo được và bỏ chữ mơ hồ

Cách viết câu trong SOP để nhân viên đọc một lần là làm đúng: động từ đứng đầu, một động tác mỗi câu, con số thay cảm giác, từ địa phương và thuật ngữ đúng chỗ.

Close view over the shoulder of a cafe manager in Quy Nhon rewriting notes in a blank notebook at a corner table, coffee cup nearby, soft window light

Câu trong SOP nên bắt đầu bằng động từ, chứa đúng một động tác, có con số khi cần ngưỡng, và dùng chính chữ mà nhân viên đang dùng hằng ngày. "Lau bàn bằng khăn ẩm rồi khăn khô, đến khi không còn vệt nước" là câu SOP tốt; "Đảm bảo bàn luôn được giữ gìn sạch sẽ" là câu khẩu hiệu.

Phần lớn SOP ở cơ sở nhỏ hỏng không phải vì thiếu bước mà vì chữ viết ra không ai hiểu giống nhau. Bài này đưa ra các quy tắc câu, bảng chữ mơ hồ cần thay, cách xử lý từ địa phương và thuật ngữ, và một bài tập sửa câu để bạn tự luyện.

Sáu quy tắc câu cho SOP

Động từ đứng đầu. "Tắt máy pha", "Đổ bã cà phê", "Ghi số tiền vào sổ". Người đọc thấy ngay việc phải làm. Tránh mở đầu bằng "Nhân viên cần", "Yêu cầu", "Đảm bảo".

Mỗi câu một động tác chính. Câu "Tắt máy, xả nước, tháo tay cầm và rửa" có bốn động tác; người làm dễ bỏ sót cái thứ ba. Tách thành bốn bước, hoặc ít nhất đánh số trong câu.

Con số thay cho cảm giác. "Đun đến khi sôi lăn tăn khoảng năm phút" tốt hơn "đun vừa đủ". "Xếp tối đa ba lớp hộp" tốt hơn "không xếp quá cao".

Nói rõ dụng cụ và vị trí. "Khăn xanh treo cạnh bồn rửa" thay vì "khăn sạch". Khi có nhiều loại khăn, chọn sai khăn là chuyện vệ sinh.

Câu khẳng định trước, câu cấm sau. Nói cái cần làm trước, rồi mới nói cái không được làm, và chỉ cấm khi có lý do rõ: "Rửa tay bằng xà phòng trước khi vào bếp. Không lau tay vào tạp dề."

Một thuật ngữ, một nghĩa. Nếu đã gọi là "khay sơ chế", đừng chỗ khác gọi "mâm sơ chế". Người đọc sẽ nghĩ đó là hai thứ.

Chữ mơ hồ và cách thay

Bảng dưới gom những chữ hay gặp nhất trong SOP tự viết mà người làm hiểu mỗi người một kiểu. Cột bên phải là cách thay, ví dụ giả định; con số cụ thể bạn lấy theo cơ sở mình.

Chữ mơ hồVì sao mơ hồCách thay
Sạch sẽSạch đến mức nào thì tuỳ ngườiKhông còn vết dầu, vụn thức ăn, vệt nước khi nhìn nghiêng
Kịp thờiBao lâu là kịpTrong vòng 15 phút sau khi nhận
Thường xuyênMỗi giờ hay mỗi ngàyMỗi hai giờ, ghi giờ vào bảng kiểm
Cẩn thậnKhông nói phải làm gì khác điCầm hai tay, giữ thẳng đứng, đặt xuống trước khi buông
Vừa đủĐủ với aiHai muỗng gạt ngang, hoặc đến vạch trên cốc đong
Khi cần thiếtAi quyết là cầnKhi thùng rác đầy quá ba phần tư
Báo cấp trênCấp trên nào, bằng cách nàoNhắn tin cho trưởng ca ngay; nếu không trả lời sau 10 phút, gọi chủ quán
Hợp lýTheo ai thấy hợp lýNêu tiêu chí cụ thể hoặc bỏ chữ này

Sau khi viết xong một SOP, thử tìm những chữ trong cột đầu. Mỗi chữ tìm thấy là một chỗ hai nhân viên có thể làm khác nhau mà cả hai đều nghĩ mình đúng.

Viết cho người sẽ đọc, không viết cho người duyệt

SOP ở cơ sở nhỏ thường được đọc bởi nhân viên trẻ, nhân viên thời vụ, đôi khi là người không quen đọc văn bản dài. Họ đọc trong lúc đứng, tay đang cầm đồ, giữa hai lượt khách. Vì thế văn phong hành chính với những cụm như "căn cứ tình hình thực tế", "nhằm nâng cao chất lượng" không giúp gì, chỉ làm tờ giấy dài hơn.

Một cách kiểm nhanh: đọc to câu đó như đang nói với nhân viên mới đứng cạnh. Nếu bạn sẽ không bao giờ nói câu đó bằng miệng, hãy viết lại. "Thực hiện công tác vệ sinh khu vực pha chế" khi nói sẽ thành "lau quầy pha", và đó là câu nên viết.

Tránh viết theo kiểu ra lệnh gay gắt hoặc đe doạ. Câu như "tuyệt đối không được quên, ai quên sẽ bị xử lý" không làm người ta nhớ hơn, chỉ làm tờ giấy nặng nề. Nếu một bước thật sự quan trọng, cách hiệu quả hơn là nói ngắn lý do: "Khoá van gas tổng (để tránh rò gas qua đêm)." Người làm hiểu vì sao thì ít bỏ qua hơn người chỉ bị doạ.

Câu ngắn dễ đọc hơn câu dài. Giữ phần lớn câu dưới hai mươi chữ. Nếu một câu buộc phải dài vì có điều kiện, tách điều kiện ra: "Nếu khách đổi món sau khi bếp đã nấu: báo trưởng ca. Trưởng ca quyết có tính tiền hay không."

Xưng hô trong SOP nên trung tính: không cần "bạn", "em", chỉ cần động từ. Ở bảng kiểm hay tờ nhắc nhỏ, một chữ "bạn" cho thân thiện cũng được, miễn nhất quán trong cả tờ.

Từ địa phương, tên gọi nội bộ và thuật ngữ

Mỗi cơ sở có tên gọi riêng cho đồ vật và việc làm: "nồi lớn", "bàn trong", "tủ số hai", "đơn treo". Những tên này nên dùng trong SOP, vì đó là chữ nhân viên nghe và nói hằng ngày. Nhưng mỗi tên nội bộ phải có một lần giải thích, ở phần chú thích cuối tờ hoặc trong tài liệu đào tạo, để người mới hiểu.

Với từ địa phương, chọn chữ mà phần đông nhân viên đang dùng. Một quán ở Cần Thơ gọi "chén", một quán ở Hà Nội gọi "bát"; không có đúng sai, chỉ cần nhất quán. Nếu cơ sở có nhân viên từ nhiều vùng, có thể ghi kèm cả hai trong ngoặc ở lần đầu.

Thuật ngữ chuyên môn chỉ dùng khi không có chữ thường nào thay được, và giải thích ở lần đầu. "Nhập trước xuất trước (hàng nhập trước thì dùng trước)" là cách viết đủ rõ. Từ tiếng Anh như "order", "bill", "topping" đã quen trong quán thì cứ dùng, vì cố dịch sang chữ ít ai nói lại gây khó hiểu hơn.

Tên dụng cụ, thiết bị nên gọi theo loại hoặc theo vị trí, không theo nhãn hiệu, vì khi đổi máy, tên nhãn hiệu trong SOP sẽ sai mà không ai để ý.

Viết bước có điều kiện và ngoại lệ

Nhiều bước trong SOP không phải lúc nào cũng làm như nhau: nếu khách trả tiền mặt thì làm thế này, chuyển khoản thì thế kia; nếu tủ mát đạt nhiệt độ thì xếp hàng, không đạt thì chuyển tủ. Câu có điều kiện là nơi người đọc hay hiểu nhầm nhất, nên cần một khuôn viết cố định.

Khuôn dễ đọc nhất là đặt điều kiện ở đầu, kết thúc bằng dấu hai chấm, rồi tới việc cần làm: "Nếu khách trả tiền mặt: đếm trước mặt khách, đọc to số tiền nhận." Khi có hai nhánh, viết thành hai dòng liền nhau, bắt đầu cùng một cách, để mắt người đọc thấy ngay đây là lựa chọn: "Nếu đạt: chuyển bước 6. Nếu không đạt: làm theo phần xử lý sự cố."

Tránh lồng điều kiện trong điều kiện. Câu như "nếu khách quen mà mua trên một mức nào đó nhưng không phải ngày lễ thì…" sẽ không ai nhớ được. Khi gặp tình huống nhiều nhánh như vậy, chuyển sang một bảng nhỏ: cột trái là tình huống, cột phải là việc cần làm. Bảng dễ tra hơn một đoạn văn đầy chữ "nếu".

Ngoại lệ hiếm gặp không cần viết hết vào thân SOP. Một dòng chung ở phần xử lý sự cố là đủ: "Tình huống không có trong tờ này: dừng, báo trưởng ca." Viết mọi ngoại lệ chỉ làm tờ giấy dài và che mất các bước chính mà người ta cần làm mỗi ngày.

Bài tập: sửa năm câu SOP

Dưới đây là năm câu lấy theo kiểu thường gặp trong SOP tự viết, ví dụ giả định, cùng một cách sửa. Thử tự sửa trước khi xem cột bên phải.

Câu gốcVấn đềMột cách sửa
Nhân viên cần đảm bảo khu vực quầy luôn gọn gàngKhông động từ hành động, chữ mơ hồCất cốc dùng xong vào khay rửa sau mỗi lượt khách. Mặt quầy chỉ để máy tính tiền và hộp ống hút.
Kiểm tra hàng khi nhận và báo nếu có vấn đềKiểm gì, báo ai, vấn đề là gìĐếm số thùng, so với phiếu. Thiếu hoặc móp: ghi lên phiếu, chụp ảnh, nhắn quản lý.
Pha cà phê theo đúng công thứcCông thức ở đâuPha theo bảng định lượng dán trên quầy pha (mã PC-01).
Hạn chế để khách chờ lâuLâu là bao lâu, làm gì để hạn chếMón ra quá mười phút: báo khách thời gian còn lại, mời nước lọc.
Thường xuyên vệ sinh nhà vệ sinhThường xuyên là bao lâu, tới mức nàoMỗi hai giờ: lau sàn khô, thay giấy, đổ rác. Ký vào bảng trên cửa.

Để ý mỗi câu sửa đều dài hơn câu gốc một chút, nhưng người đọc không phải đoán. Trong SOP, câu rõ mà dài hơn vài chữ luôn tốt hơn câu ngắn mà mỗi người hiểu một kiểu.

Đọc lại SOP trước khi ban hành

Sau khi viết xong, đọc lại cả tờ một lượt với danh sách câu hỏi về ngôn ngữ:

  • Mỗi bước có bắt đầu bằng động từ không?
  • Có bước nào chứa hai động tác trở lên mà chưa tách không?
  • Có chữ nào trong bảng chữ mơ hồ ở trên không?
  • Có tên gọi nội bộ nào xuất hiện mà chưa giải thích ở đâu không?
  • Cùng một đồ vật có bị gọi bằng hai tên khác nhau không?
  • Có câu nào dài hơn hai dòng mà có thể tách đôi không?
  • Đọc to lên, có câu nào nghe như văn bản hành chính thay vì lời dặn không?

Nếu có thể, nhờ một nhân viên trẻ nhất hoặc mới nhất đọc và gạch chân chỗ họ phải đọc lại hai lần. Những chỗ được gạch chân là nơi cần sửa trước tiên.

Lượt đọc này nên tách riêng với lượt kiểm nội dung. Khi vừa đọc xem các bước có đúng không vừa để ý câu chữ, người ta thường chỉ làm tốt một việc. Đọc nội dung trước, sửa xong, rồi mới đọc riêng một lượt chỉ để soát ngôn ngữ.

Câu hỏi thường gặp

SOP có nên viết song ngữ không?

Chỉ khi cơ sở có nhân viên không đọc được tiếng Việt. Khi đó, viết bản tiếng Việt trước làm gốc, rồi dịch, và nhờ người đọc được cả hai ngôn ngữ kiểm. Bản dịch cũng cần ghi số bản giống bản gốc.

Có nên dùng chữ in hoa hoặc màu đỏ để nhấn mạnh?

Dùng rất tiết kiệm, chỉ cho bước an toàn hoặc liên quan tiền. Nếu nửa tờ in đậm và tô đỏ, mắt người đọc không còn phân biệt được đâu là quan trọng nhất.

Viết số bằng chữ hay bằng số?

Trong bước có ngưỡng đo, viết bằng số để dễ nhìn lướt, ví dụ 15 phút, 3 lớp. Trong câu văn thông thường, viết bằng chữ cũng được. Điều quan trọng là thống nhất trong cùng một tờ.

Có nên dùng biểu tượng thay chữ không?

Biểu tượng đơn giản như dấu cảnh báo cạnh bước nguy hiểm thì có ích. Nhưng không nên thay hẳn chữ bằng biểu tượng, vì mỗi người có thể hiểu biểu tượng khác nhau; luôn kèm chữ ngắn bên cạnh.

Nhân viên góp ý câu chữ khó hiểu thì có sửa ngay không?

Nên sửa sớm nếu góp ý đó đúng, vì chính người làm là người đọc thật. Chỉnh câu chữ không đổi cách làm thì có thể sửa mà không cần chạy thử lại, nhưng vẫn ghi lại thay đổi trong ô phiên bản.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138