Muốn viết SOP đúng với thực tế, hãy đứng xem người làm giỏi nhất làm việc đó vài lần, ghi mọi động tác kể cả động tác nhỏ, rồi hỏi lại "vì sao" ở những chỗ họ làm khác người khác. Phần quý nhất thường là những mẹo họ làm theo phản xạ mà không bao giờ tự kể ra.
Hỏi "anh làm thế nào" thường chỉ nhận được câu trả lời chung chung như "thì cứ làm thôi". Người giỏi không giấu nghề, chỉ là họ đã quen tay đến mức không còn để ý mình làm gì. Bài này hướng dẫn cách quan sát, cách hỏi, cách ghi và cách lọc những gì đáng đưa vào SOP, áp dụng cho bếp, quầy, kho và cả văn phòng.
Vì sao người giỏi không kể được hết
Người ta gọi phần kinh nghiệm khó nói thành lời là kiến thức ngầm. Khái niệm này thường được nhắc gắn với nhà triết học Michael Polanyi, người có câu nổi tiếng rằng chúng ta biết nhiều hơn những gì ta kể ra được. Một đầu bếp lâu năm nghe tiếng dầu là biết đủ nóng; một thu ngân giỏi cầm xấp tiền là biết có tờ lạ. Họ không cố giấu; chỉ là những nhận biết đó đã thành phản xạ.
Vì vậy, chỉ phỏng vấn thì thiếu. Khi được hỏi, người ta kể lại phiên bản lý tưởng của công việc, theo thứ tự họ nghĩ là đúng, bỏ qua những bước nhỏ tưởng là hiển nhiên. Còn khi làm thật, họ liếc đồng hồ, lau tay trước khi cầm tiền, xoay chảo để dầu phủ đều, kiểm lại nắp tủ đông bằng một cái đẩy nhẹ. Những chi tiết đó quyết định chất lượng, và chỉ quan sát mới thấy.
Điều này cũng giải thích vì sao SOP do chủ cơ sở tự viết từ trí nhớ thường thiếu. Chủ có thể từng làm việc đó, nhưng đã lâu không làm, hoặc làm theo cách khác người đang làm hằng ngày. Quan sát người đang làm thật là cách nhanh nhất để thu hẹp khoảng cách giữa giấy và thực tế.
Chuẩn bị trước buổi quan sát
Một buổi quan sát tốt cần chuẩn bị chừng mười lăm phút. Những việc nên làm trước:
- Nói rõ với người được quan sát mục đích: ghi lại cách làm tốt để dạy người khác, không phải để chấm điểm hay bắt lỗi. Nhấn mạnh rằng họ đang được mời vì làm giỏi.
- Hỏi ý họ về thời điểm. Ca bình thường là tốt nhất; tránh ngày đông khách bất thường hoặc ngày họ mệt.
- Khoanh trước ranh giới việc sẽ xem: bắt đầu từ đâu, kết thúc ở đâu.
- Chuẩn bị sổ nhỏ chia ba cột: động tác, ghi chú (thời gian, số lượng, dụng cụ), câu hỏi để hỏi sau.
- Nếu định chụp ảnh hoặc ghi âm, hỏi ý họ trước. Không ghi hình khách, không ghi lại giấy tờ có thông tin cá nhân.
- Chọn chỗ đứng nhìn thấy tay họ làm mà không cản lối đi, không đứng sát làm họ căng thẳng.
Nếu cơ sở có hai người cùng làm giỏi một việc nhưng theo hai cách, quan sát cả hai, mỗi người một buổi riêng. So sánh hai bản ghi thường cho ra những câu hỏi đáng giá nhất.
Người quan sát cũng nên là người ít quyền nhất có thể trong mắt người được xem. Chủ cơ sở đứng cạnh thì nhân viên dễ làm theo cách họ nghĩ chủ muốn thấy, không phải cách họ vẫn làm. Nếu được, nhờ quản lý ca hoặc một đồng nghiệp đáng tin đứng ghi, chủ chỉ đọc bản ghi sau.
Trong lúc quan sát: xem gì, ghi gì
Ghi động tác, không ghi đánh giá. Viết "đổ dầu, chờ, nhỏ một giọt nước thử" thay vì "đổ dầu đúng cách". Đánh giá để sau; lúc này chỉ ghi điều mắt thấy.
Để ý tay và mắt. Tay đang cầm gì, đặt gì ở đâu. Mắt đang nhìn đâu trước khi chuyển bước: đồng hồ, màu món, mặt khách. Chỗ mắt dừng lại thường là chỗ có một phép kiểm ngầm.
Ghi thời gian từng đoạn. Không cần chính xác từng giây, chỉ cần biết đoạn nào mất lâu. Đó thường là đoạn có kỹ thuật cần mô tả kỹ hơn.
Đánh dấu chỗ họ làm khác thường lệ. Họ bỏ qua một bước, đổi thứ tự, hoặc dùng một dụng cụ khác. Ghi dấu hỏi ở cột câu hỏi.
Không ngắt lời. Hỏi giữa chừng làm đứt mạch và khiến họ bắt đầu "trình diễn" thay vì làm như thường. Ghi câu hỏi lại, hỏi sau.
Xem ít nhất hai lần. Lần đầu bạn sẽ bỏ sót nhiều. Lần hai, với bản ghi lần đầu trong tay, bạn thấy những gì đã lỡ.
Sau khi xem: những câu hỏi làm lộ mẹo nghề
Hỏi ngay sau khi họ làm xong, lúc trí nhớ còn mới. Những câu dưới đây giúp người được hỏi nói ra điều họ làm theo phản xạ.
| Câu hỏi | Để tìm ra gì | Ví dụ câu trả lời có thể nhận được |
|---|---|---|
| Lúc đó anh nhìn gì mà biết là được rồi? | Tiêu chí ngầm để chuyển bước | Khi mép bánh vàng đều và có tiếng xèo nhỏ lại |
| Nếu người mới làm bước này, họ hay sai ở đâu? | Lỗi phổ biến cần cảnh báo | Hay đổ nước khi dầu chưa đủ nóng |
| Có hôm nào làm thế này mà hỏng không? Vì sao? | Tình huống ngoại lệ | Hôm trời ẩm bột dính, phải thêm một chút bột khô |
| Vì sao chị làm bước này trước bước kia? | Lý do của thứ tự | Đếm tiền lẻ trước để khách đầu tiên không phải chờ |
| Cái gì chị kiểm mà không ai bảo chị kiểm? | Phép kiểm tự đặt | Đẩy nhẹ cửa tủ đông xem đã khít chưa |
| Nếu chỉ được dặn người mới một câu, chị dặn gì? | Điểm quan trọng nhất | Đừng bỏ lửa lớn khi cho thịt vào |
Tránh câu hỏi có sẵn đáp án như "anh có kiểm nhiệt độ không?", vì người ta sẽ trả lời có cho xong. Câu hỏi mở về điều họ nhìn, điều họ lo, điều từng hỏng thường cho câu trả lời thật hơn.
Từ ghi chép thành bước SOP
Sau buổi quan sát và hỏi, bạn có một trang ghi chép lộn xộn. Việc tiếp theo là lọc. Đi qua từng dòng và hỏi: nếu người mới bỏ dòng này, kết quả có khác không? Nếu có, dòng đó vào SOP. Nếu không, đó là thói quen cá nhân, có thể bỏ. Ví dụ, việc đầu bếp lau tay vào khăn vai trước khi nêm có thể là thói quen; còn việc họ hạ lửa trước khi nêm là bước ảnh hưởng tới món.
Biến tiêu chí ngầm thành tiêu chí nhìn thấy được. "Nghe tiếng là biết" không dạy được, nhưng có thể chuyển thành "khi thả một giọt nước vào thấy xèo ngay và bay hơi trong khoảng một hai giây" hoặc chụp ảnh màu đạt chuẩn. Không phải mẹo nào cũng chuyển được; với những mẹo cần cảm nhận, ghi rõ trong SOP rằng phần này học bằng kèm cặp, và người kèm là ai.
Gộp những gì hai người giỏi làm giống nhau thành bước chính. Chỗ họ làm khác nhau, liệt kê cả hai cách cho người duyệt quyết, kèm lý do mỗi bên đưa ra.
Cuối cùng, gửi bản nháp cho chính người được quan sát đọc. Hỏi: "Đọc cái này, người mới làm có ra được như anh không?" Họ thường chỉ ra thêm một hai chỗ thiếu, và việc được đọc lại khiến họ thấy công sức của mình được ghi nhận.
Ví dụ giả định: quan sát quầy thu ngân cuối ca
Một cửa hàng tiện lợi nhỏ muốn viết SOP đối soát két cuối ca vì két hay lệch vài chục nghìn mà không rõ lý do. Người quản lý đứng xem chị thu ngân lâu năm nhất làm việc này hai tối liền, mỗi tối khoảng hai mươi phút.
Bản chị tự kể trước đó chỉ có bốn bước: đếm tiền, ghi sổ, so với máy, nộp két. Bản quan sát có mười một động tác. Chị xếp tiền theo mệnh giá thành từng xấp và quay cùng một chiều trước khi đếm. Chị đếm hai lần, lần hai đếm ngược chiều. Chị tách riêng những tờ rách, tờ dán băng keo. Chị kiểm lại các giao dịch huỷ trong ca trước khi so số tổng, vì đó là chỗ máy và tiền hay lệch nhau. Chị chụp ảnh sổ két gửi quản lý ngay, không đợi sáng.
Khi được hỏi "lúc nào chị biết là phải đếm lại", chị trả lời: khi số lệch là số tròn, gần như chắc chắn là đưa nhầm tiền thối một tờ, còn số lẻ thì thường do giao dịch huỷ chưa trừ. Đó là một mẹo nghề hoàn toàn không có trong bản kể, và trở thành phần xử lý sự cố của SOP.
Bản SOP cuối cùng có chín bước, kèm phần xử lý chênh lệch theo hai trường hợp số tròn và số lẻ. Sau vài tuần dùng, các ca khác cũng lệch ít hơn hẳn, chủ yếu nhờ bước kiểm giao dịch huỷ mà trước đó chỉ mình chị làm.
Giữ quan hệ tốt với người được quan sát
Ghi lại kinh nghiệm của ai đó là chuyện nhạy cảm hơn nhiều người nghĩ. Một số người lo rằng khi cách làm của họ được viết ra, họ không còn cần thiết. Vài điều giúp quá trình diễn ra suôn sẻ:
- Nói rõ và làm đúng: SOP giúp người giỏi bớt bị hỏi, bớt phải làm thay người khác, có thời gian cho việc khó hơn.
- Ghi nhận công: ghi chức danh người góp kinh nghiệm trong phần lịch sửa đổi, hoặc nói rõ trước cả nhóm khi ban hành.
- Mời họ làm người kèm cặp chính cho phần cần cảm nhận, thay vì để SOP thay thế hoàn toàn.
- Không dùng ghi chép quan sát để đánh giá hay phê bình họ.
- Khi SOP được cập nhật, hỏi lại họ trước.
Người làm giỏi cảm thấy được tôn trọng sẽ chủ động chỉ ra những chỗ SOP còn thiếu trong nhiều tháng sau. Đó là nguồn cập nhật tốt nhất mà một cơ sở nhỏ có.
Câu hỏi thường gặp
Quan sát văn phòng có khác quan sát bếp, quầy không?
Có. Việc văn phòng nhiều phần nằm trên máy tính và trong đầu, ít động tác nhìn thấy. Cách làm là ngồi cạnh, đề nghị họ vừa làm vừa nói to mình đang làm gì và vì sao, ghi lại từng bước bấm, mở, lưu. Tránh ghi lại mật khẩu hay dữ liệu khách hàng trong ghi chép.
Người làm giỏi không muốn bị quan sát thì sao?
Hỏi lý do và tôn trọng. Thường họ lo bị đánh giá hoặc bị thay thế. Giải thích lại mục đích, đề nghị họ tự kể và tự viết nháp, bạn chỉ hỏi thêm. Nếu vẫn không đồng ý, quan sát người làm tốt thứ hai.
Có nên ghi âm hoặc quay lại buổi quan sát?
Có thể, nếu người được quan sát đồng ý, vì xem lại giúp bắt được chi tiết đã bỏ sót. Nhưng ghi hình làm nhiều người căng thẳng và làm khác thường lệ. Ghi chép tay là đủ trong phần lớn trường hợp.
Quan sát mấy lần là đủ?
Thường hai đến ba lần cho một việc vừa phải. Nếu việc thay đổi nhiều theo ca hoặc theo mùa, quan sát ở các điều kiện khác nhau. Dừng khi lần quan sát mới không cho thêm điều gì đáng ghi.
Cơ sở không có ai thật sự giỏi một việc thì quan sát ai?
Quan sát người đang làm tốt nhất trong số hiện có, kết hợp tham khảo hướng dẫn của nhà sản xuất thiết bị hoặc nhà cung cấp nguyên liệu. Đánh dấu SOP là bản tạm và kế hoạch xem lại sớm khi cách làm đã ổn định hơn.
Mẹo nghề có phải bí mật kinh doanh không, có nên ghi vào SOP?
Công thức, định lượng riêng có thể là bí mật kinh doanh của cơ sở. Bạn có thể ghi vào SOP nhưng giới hạn người được xem, để bản đầy đủ ở nơi có khoá, còn tờ dán chỉ ghi thao tác. Việc bảo vệ bí mật kinh doanh với nhân viên nên tham khảo người hiểu luật.