Quy trình sơ tán của một cơ sở nhỏ cần trả lời năm câu trước khi có chuyện: ai ra lệnh sơ tán, khách đi lối nào, tập trung ở đâu, ai đếm người, và ai nói chuyện với lực lượng cứu hoả khi họ tới. Khi năm câu đó đã có tên người và địa điểm cụ thể, một quán hai mươi bàn có thể đưa hết người ra ngoài trong thời gian ngắn mà không ai bị bỏ lại.
Đây là mẫu SOP tham khảo — chỉnh theo cơ sở của bạn — cho quán ăn, quán cà phê, cửa hàng và văn phòng nhỏ dưới vài chục người. Mẫu chỉ nêu nguyên tắc tổ chức; kỹ năng thoát nạn trong khói, cách dùng phương tiện thoát nạn và yêu cầu về lối thoát theo quy định là phần bạn học trong huấn luyện phòng cháy chữa cháy và hỏi cơ quan có thẩm quyền.
Khi nào bấm nút sơ tán: một người có quyền, một câu lệnh
Chỗ hay hỏng nhất của sơ tán ở cơ sở nhỏ không nằm ở lối thoát mà ở lúc quyết định. Mọi người nhìn nhau chờ chủ quán, chủ quán đang bận dập lửa, khách thì vẫn ngồi vì thấy nhân viên chưa nói gì. SOP phải ghi rõ: người có quyền ra lệnh sơ tán là quản lý ca; nếu quản lý ca không có mặt hoặc đang ở chỗ cháy, bất kỳ nhân viên nào thấy khói, lửa, mùi gas nồng hay nghe chuông báo cháy đều được ra lệnh, và không ai bị trách vì ra lệnh nhầm.
Câu lệnh nên thống nhất, ngắn, nói được bằng giọng to mà không cần giải thích, ví dụ "Mời mọi người ra ngoài ngay, theo cửa chính". Nếu cơ sở có hệ thống báo cháy, SOP ghi: chuông kêu là sơ tán, không đi kiểm tra trước xem có cháy thật không. Việc kiểm tra để sau khi người đã ra ngoài.
Các tình huống cũng dùng quy trình này: cháy không dập được ngay, khói không rõ nguồn, mùi gas nồng trong phòng kín, tin báo nguy hiểm từ toà nhà bên cạnh. Mỗi tình huống có thể có SOP riêng cho phần xử lý, nhưng phần đưa người ra thì dùng chung một quy trình để nhân viên chỉ phải nhớ một cách.
Phân vai sơ tán cho cơ sở năm đến hai mươi nhân viên
Mỗi ca cần ít nhất ba vai. Cơ sở đông người hơn thì thêm người dẫn đường cho từng khu (tầng trên, sân sau). Bảng dưới là mẫu, bạn ghi tên theo bảng phân ca mỗi ngày.
| Vai | Việc chính | Đứng ở đâu | Mang theo gì |
|---|---|---|---|
| Chỉ huy ca (quản lý ca) | Ra lệnh sơ tán, gọi hoặc giao người gọi 114, đón lực lượng chữa cháy | Ở cửa chính, sau đó ở điểm tập kết | Điện thoại, danh sách nhân viên ca |
| Người dẫn khách | Đi trước, chỉ đường, giữ nhịp đi bộ, không để khách quay lại | Đầu đoàn, từ khu bàn ra cửa | Không cần mang gì |
| Người rà soát | Đi cuối, liếc nhà vệ sinh, góc khuất, gác lửng nếu an toàn; đóng cửa phòng sau lưng | Cuối đoàn | Đèn pin nhỏ nếu sẵn ở quầy |
| Người hỗ trợ | Giúp người cao tuổi, người khuyết tật, trẻ nhỏ, khách đi xe lăn hay chống gậy | Theo người cần giúp | Không mang đồ cồng kềnh |
| Người đếm | Đếm nhân viên theo danh sách ca, hỏi khách xem có ai đi cùng bị thiếu | Điểm tập kết | Danh sách ca giấy hoặc trên điện thoại |
Ở quán nhỏ, một người có thể giữ hai vai, ví dụ người dẫn khách kiêm người hỗ trợ. Điều quan trọng là vai người rà soát không được bỏ, vì người hay bị sót là khách trong nhà vệ sinh và nhân viên ở kho.
Các bước sơ tán từ lúc ra lệnh tới lúc đứng ở điểm tập kết
Thứ tự dưới đây áp dụng cho mọi tình huống phải đưa người ra ngoài. Thời gian là của người, không dành cho tài sản.
- Chỉ huy ca nói câu lệnh sơ tán; nếu có chuông báo cháy thì bấm theo hướng dẫn của hệ thống.
- Gọi 114 nếu có cháy, khói không rõ nguồn hoặc mùi gas nồng; giao một người gọi nếu chỉ huy đang bận dẫn người.
- Người dẫn khách đi đầu, nói rõ "để đồ lại, không cần thanh toán", dẫn theo lối gần nhất không có khói.
- Không dùng thang máy (nếu toà nhà có); đi thang bộ, bám tay vịn, đi bên phải để lực lượng chữa cháy đi ngược lên được.
- Nếu có khói, cúi thấp người khi di chuyển và dùng khăn che mũi miệng theo hướng dẫn huấn luyện; không mở cửa có tay nắm nóng.
- Người rà soát đi cuối, gọi to vào nhà vệ sinh, kho; đóng cửa (không khoá) sau lưng để làm chậm khói.
- Mọi người tới điểm tập kết đã chọn, đứng tránh lối xe cứu hoả, không tụ tập ngay trước cửa.
- Người đếm đối chiếu danh sách nhân viên; hỏi khách có ai đi cùng bị thiếu. Ai thiếu thì báo ngay cho lực lượng chữa cháy, không tự quay vào tìm.
Bước tám là lý do điểm tập kết quan trọng. Nếu mỗi người chạy một hướng, không ai biết còn ai bên trong, và lực lượng cứu hộ phải đoán. Có điểm tập kết, chỉ huy ca nói chắc được trong vài phút: đủ người, hoặc thiếu đúng một người ở khu nào.
Chọn điểm tập kết và lối thoát cho đúng mặt bằng của bạn
Mẫu không thể chọn hộ bạn điểm tập kết, nhưng có thể đưa ra tiêu chí. Khi đi xem mặt bằng cùng quản lý, bạn soát các ý dưới đây rồi ghi kết quả vào SOP kèm một sơ đồ vẽ tay:
- Điểm tập kết đủ xa để không bị khói, kính vỡ, vật rơi; không chắn đường xe cứu hoả vào; không phải băng qua đường lớn.
- Có một điểm dự phòng nếu điểm chính không dùng được, ví dụ khi cháy ở toà bên cạnh.
- Mỗi khu (khu bàn, bếp, kho, tầng trên) có ít nhất một lối ra được ghi tên; có hai lối thì ghi cả hai.
- Cửa thoát mở được từ bên trong không cần chìa; nếu phải khoá cửa sau vì an ninh, SOP ghi rõ chìa treo ở đâu, ai mở mỗi sáng.
- Lối đi giữa các bàn không bị xếp ghế, thùng hàng chắn vào giờ đông khách.
- Đèn chiếu sáng khi mất điện (nếu có) chiếu được dọc lối thoát; nếu không có, quầy để sẵn đèn pin.
- Với cơ sở trên tầng cao trong toà nhà chung: hỏi ban quản lý toà nhà về phương án thoát nạn chung và điểm tập kết của toà, rồi theo phương án đó.
Lối thoát và trang bị chiếu sáng thoát nạn là phần có yêu cầu pháp lý tuỳ loại công trình. Mẫu SOP này không thay việc kiểm tra theo quy định; bạn tra văn bản hiện hành hoặc hỏi cơ quan cảnh sát phòng cháy chữa cháy về trường hợp của mình.
Những người cần giúp: ghi trước vào SOP
Người cao tuổi và người đi lại khó. Người hỗ trợ đi bên cạnh, không kéo tay, để họ đi nhịp của mình và nói trước từng bậc thang. Nếu cơ sở có tầng trên, SOP nên khuyến khích xếp khách khó đi lại ở tầng trệt ngay từ lúc đón khách.
Trẻ nhỏ. Nhắc bố mẹ bế hoặc nắm tay trẻ; trẻ hay chạy ngược về chỗ ngồi tìm đồ chơi. Quán có góc cho trẻ thì người rà soát kiểm góc đó trước.
Người khiếm thính hoặc đeo tai nghe. Không nghe được câu lệnh. Người dẫn khách chạm nhẹ vai và chỉ tay về cửa, đi trước làm mẫu.
Khách không nói tiếng Việt. Một câu ngắn bằng tiếng Anh như lời mời đi theo nhân viên ra ngoài, kèm cử chỉ. Quán ở khu du lịch như Khánh Hòa, Đà Nẵng nên ghi sẵn câu này vào SOP.
Nhân viên mới trong tuần đầu. Chưa thuộc lối ra. Người kèm cặp đi cùng; tên nhân viên mới ghi vào danh sách ca để người đếm không bỏ sót.
Khi lực lượng chữa cháy tới: ai nói, nói gì
Lúc xe cứu hoả tới, người ở điểm tập kết thường tràn ra kể chuyện cùng lúc. SOP nên chỉ định một người — thường là chỉ huy ca — đứng ra báo tin, những người khác giữ ở điểm tập kết. Thông tin cần có: chỗ cháy hoặc chỗ có khói, đã đủ người hay thiếu ai và thiếu ở khu nào, có bình gas, hàng dễ cháy, bình chứa áp lực hay không và để ở đâu, cầu dao tổng ở đâu, đã ngắt chưa.
Từ lúc này, làm theo hướng dẫn của lực lượng chữa cháy. Không quay vào lấy két tiền, giấy tờ, điện thoại, xe máy để trong nhà. Không mở lại cửa cuốn, cửa kính khi chưa được cho phép, vì gió lùa vào có thể làm lửa bùng.
Sau khi sự việc kết thúc, chỉ huy ca ghi vào sổ sự cố: giờ phát hiện, giờ ra lệnh sơ tán, giờ gọi 114, giờ tất cả có mặt ở điểm tập kết, ai bị thương nếu có, điều gì làm chậm. Ghi ngay trong ngày khi trí nhớ còn rõ. Những chỗ chậm chính là phần cần sửa SOP.
Diễn tập ngắn và cập nhật quy trình
Diễn tập sơ tán ở cơ sở nhỏ không cần ồn ào. Chọn giờ vắng, báo trước cho nhân viên, chỉ huy ca nói câu lệnh, mọi người đi đúng lối tới điểm tập kết, người đếm điểm danh. Bấm giờ từ lúc nói câu lệnh tới lúc đếm xong. Lần đầu thường lộ ra vài chỗ: cửa sau bị khoá mà chìa ở túi chủ quán, nhân viên kho không nghe thấy, điểm tập kết bị xe máy khách chiếm.
Ghi những chỗ đó vào sổ, sửa SOP, nâng số phiên bản và dán bản mới thay bản cũ. Nhiều cơ sở chọn diễn tập mỗi quý hoặc mỗi khi thay nhiều nhân viên; cơ sở phải có phương án và diễn tập theo quy định thì làm theo yêu cầu của cơ quan quản lý.
Nếu bạn ở trong toà nhà có ban quản lý tổ chức diễn tập chung, tham gia đầy đủ và đối chiếu SOP của mình với phương án chung của toà. Hai phương án lệch nhau — ví dụ khác điểm tập kết — là chuyện phải giải quyết ngay với ban quản lý, không để đến lúc có sự cố.
Câu hỏi thường gặp
Khách chưa thanh toán mà sơ tán thì sao?
Để khách đi, không giữ lại thanh toán. SOP nên ghi rõ câu "không cần thanh toán" trong lời mời khách ra ngoài. Sau sự việc, phần lớn khách quen sẽ tự quay lại; thiệt hại vài hoá đơn nhỏ không đáng so với một người bị kẹt lại vì chờ tính tiền.
Có nên khoá cửa sau để chống trộm không?
Cửa thoát nạn phải mở được nhanh từ bên trong khi có người trong cơ sở. Nếu cần khoá vì an ninh ngoài giờ, SOP ghi giờ mở khoá mỗi sáng, ai mở và chìa treo ở đâu. Loại khoá và yêu cầu cụ thể bạn hỏi cơ quan phòng cháy hoặc thợ có chuyên môn.
Điểm tập kết ở vỉa hè có được không?
Được, nếu vỉa hè đủ rộng, cách cửa một khoảng an toàn khỏi khói và kính vỡ, không chắn lối xe cứu hoả. Ở phố hẹp, nên chọn một điểm xa hơn như đầu hẻm hoặc khoảng sân chung, và có thêm một điểm dự phòng.
Nhân viên nghỉ ca có cần biết quy trình sơ tán không?
Có. Nhân viên nào cũng có lúc làm ca của người khác. Mọi người đều phải biết câu lệnh, lối thoát, điểm tập kết; vai cụ thể trong ca thì xem bảng phân ca hằng ngày.
Cơ sở ở tầng hai, tầng ba thì SOP khác gì?
Phải thêm phần thang bộ: không dùng thang máy, đi theo một hàng, người hỗ trợ đi cạnh khách khó đi lại. Kiểm tra cầu thang không bị chất hàng. Nếu thuộc toà nhà có ban quản lý, theo phương án thoát nạn chung của toà và ghi điểm tập kết của toà vào SOP.
Ai giữ danh sách nhân viên ca để đếm?
Quản lý ca hoặc thu ngân, người nắm rõ ai đi làm hôm đó. Danh sách nên có bản giấy ở quầy hoặc bản trên điện thoại cá nhân của người giữ vai, vì không ai được quay vào lấy sổ khi đã sơ tán.