Ca làm đầu tiên của nhân viên mới ở cửa hàng hay quán nên có kịch bản viết sẵn theo mốc thời gian: đón ở cửa, dẫn đi một vòng, nói năm điều an toàn, giao ba việc đầu có người kèm, cho nghỉ giữa ca đúng giờ và kết thúc bằng mười phút chốt ca. Có kịch bản thì ai đón người mới cũng làm giống nhau, và người mới về nhà biết chính xác mai mình làm gì.
Khác với văn phòng — nơi ngày đầu thường dành để nhận máy, đọc tài liệu — ở cơ sở có khách, người mới phải vào ca ngay trong lúc mọi người đang bận. Vì vậy SOP này viết cho cảnh đó: thời gian ngắn, nhiều việc chen, người kèm vừa kèm vừa phục vụ. Đây là mẫu tham khảo — chỉnh theo cơ sở của bạn.
Vì sao ca đầu quyết định người mới ở lại hay không
Người làm ca, nhất là người trẻ hoặc người làm thời vụ, thường quyết định có quay lại hay không ngay sau vài ca đầu. Lý do hiếm khi là tiền công, vì tiền công đã thoả thuận trước. Lý do hay gặp là cảm giác bị bỏ rơi: đến nơi không ai biết mình là ai, không ai chỉ chỗ cất đồ, bị đẩy ra quầy khi chưa biết giá món, rồi bị khách cáu, bị người cũ nhắc với giọng khó chịu. Về nhà họ nhắn một tin xin nghỉ, và bạn mất toàn bộ công tuyển.
Một ca đầu được chuẩn bị không cần tốn kém. Nó chỉ cần ba thứ: một người cụ thể chịu trách nhiệm đón, một tờ giấy ghi các mốc của ca, và một quy ước rằng trong ca đầu người mới không bao giờ đứng một mình trước khách. Ba thứ đó biến ca đầu từ một lần thử sức thành một buổi học có kế hoạch.
Còn một lợi ích ít người tính tới: ca đầu là lúc người mới hình thành thói quen. Nếu ngay ca đầu họ thấy người kèm rửa tay trước khi chạm đồ ăn, đếm lại tiền thối trước mặt khách, xếp hàng mới ra sau hàng cũ, thì họ coi đó là chuyện bình thường ở đây. Nếu ca đầu họ thấy mọi người làm tắt, thì về sau mọi SOP khác bạn viết đều khó áp dụng.
Kịch bản ca đầu theo mốc giờ
Bảng dưới lấy ví dụ giả định một ca sáu tiếng ở quán cà phê có bán đồ ăn nhẹ. Ca của bạn dài ngắn khác thì giữ thứ tự, co giãn thời lượng. Người phụ trách ghi tên cụ thể, không ghi chung chung "quản lý".
| Mốc | Việc | Người làm | Xong khi |
|---|---|---|---|
| Trước ca 15 phút | Đón ở cửa, chỉ chỗ cất đồ, đưa đồng phục, thẻ tên | Quản lý ca | Người mới đã thay đồ, cất đồ cá nhân |
| 0:00–0:20 | Đi một vòng cơ sở: lối thoát hiểm, bình chữa cháy, hộp sơ cứu, công tắc điện tổng, nhà vệ sinh nhân viên | Người kèm | Người mới tự chỉ lại được ba chỗ |
| 0:20–0:30 | Giới thiệu với từng người trong ca, nói ai làm gì | Người kèm | Người mới gọi đúng tên hai người |
| 0:30–2:30 | Việc thứ nhất: việc phía sau, không gặp khách (rửa dụng cụ, bổ sung ly, xếp kho nhỏ) | Người kèm làm mẫu, người mới làm cùng | Làm được một lượt không cần chỉ |
| 2:30–3:00 | Nghỉ giữa ca, ăn uống | Quản lý ca nhắc | Người mới được nghỉ đúng giờ |
| 3:00–5:00 | Việc thứ hai: việc có khách nhưng có người kèm đứng cạnh (bưng đồ, dọn bàn) | Người kèm | Mang ra đúng bàn mà không hỏi lại |
| 5:00–5:40 | Việc thứ ba: phần đóng ca dành cho vị trí của mình | Người kèm | Khu vực sạch, dụng cụ về chỗ |
| 5:40–6:00 | Chốt ca mười phút | Quản lý ca | Người mới biết lịch ca tiếp và việc sẽ học |
Điều chỉnh quan trọng nhất: không giao thu ngân, pha chế theo công thức hay nhận đặt hàng qua điện thoại trong ca đầu. Những việc đó cần học bài bản ở các ca sau, theo lộ trình đào tạo.
Năm điều an toàn nói trong hai mươi phút đầu
Dù cơ sở là tiệm tạp hoá hay bếp quán ăn, có những điều người mới phải biết trước khi chạm vào bất kỳ việc gì. Người kèm nói và chỉ tận nơi, không đưa giấy cho tự đọc:
- Lối thoát hiểm và chỗ tập trung khi có cháy, chỗ đặt bình chữa cháy. Gặp cháy thì báo to, đưa khách ra ngoài theo lối thoát và gọi cứu hoả 114; không ai bắt người mới dập lửa.
- Hộp sơ cứu ở đâu, ai trong ca là người được giao xử lý khi có người bị thương, và khi nào gọi cấp cứu 115. Người mới chỉ cần biết báo ngay cho người phụ trách.
- Những chỗ dễ gây tai nạn của riêng cơ sở: sàn bếp trơn, bậc thềm kho, dao, máy xay, nồi nước sôi, thang lấy hàng trên cao. Chỉ tận mắt, nói luôn "chỗ này em chưa được đụng".
- Quy tắc vệ sinh cơ bản nếu có thực phẩm: rửa tay trước khi vào khu chế biến, buộc tóc, không đeo trang sức ở tay khi sơ chế. Chi tiết theo quy định an toàn thực phẩm hiện hành và SOP bếp của cơ sở.
- Tiền và hàng: người mới không cầm tiền của khách, không mở két, không tự ý giảm giá hay cho thêm. Khách hỏi gì chưa biết thì mời khách chờ và gọi người kèm.
Năm điều này ghi thành một thẻ nhỏ, người mới ký xác nhận đã được nghe và được chỉ. Thẻ ký đó cất trong hồ sơ nhân viên. Đây không phải thủ tục cho có: nếu chẳng may có sự cố, bạn có bằng chứng rằng người mới đã được hướng dẫn.
Việc của người kèm trong ca đầu
Làm mẫu trước, nói từng bước. Người kèm làm một lượt chậm, vừa làm vừa nói: "lấy khăn xanh cho mặt bàn, khăn vàng cho ghế, lau theo một chiều". Người mới nghe và nhìn, chưa làm.
Làm cùng, rồi để người mới làm. Lượt hai, hai người làm cùng. Lượt ba, người mới làm, người kèm đứng cạnh, chỉ nói khi sai. Ba lượt này áp dụng cho từng việc trong ba việc của ca đầu.
Sửa ngay, sửa nhỏ giọng. Thấy sai thì nói ngay, nói nhỏ, nói cách đúng chứ không nói "sai rồi". Không sửa trước mặt khách; nếu khách đang chờ, người kèm làm thay rồi giải thích sau.
Không giao thêm việc ngoài kịch bản. Quán đông lên, người kèm dễ sai người mới "chạy ra lấy thêm đá", "đứng quầy giùm chút". Mỗi việc chen vào là một việc người mới chưa được dạy và dễ sai. Cần người thì gọi người cũ.
Ghi ba dòng cho quản lý. Cuối ca, người kèm ghi vào sổ kèm: người mới làm tốt việc gì, còn lúng túng việc gì, có gì đáng lo về an toàn hay thái độ. Ba dòng, không chấm điểm.
Người kèm cũng cần được giảm việc. Ca có người mới thì xếp người kèm làm phần việc nhẹ hơn hoặc tăng thêm một người. Bắt người kèm vừa kèm vừa gánh đủ phần việc cũ là lý do số một khiến người cũ ngại kèm.
Mười phút chốt ca: các bước và câu nói mẫu
Chốt ca là phần hay bị bỏ nhất, vì cuối ca ai cũng mệt và muốn về. Nhưng mười phút này quyết định người mới có quay lại ca hai hay không. Quản lý ca làm theo thứ tự:
- Hỏi cảm nhận bằng câu mở: "Ca đầu thấy chỗ nào khó nhất?". Nghe hết, không cãi, không giải thích ngay.
- Nói một điều người mới làm tốt, cụ thể: "Em dọn bàn số sáu nhanh mà sạch, khách còn cảm ơn". Lời khen cụ thể có tác dụng hơn lời khen chung.
- Nói một điều cần làm khác ở ca sau, chỉ một điều: "Ca sau nhớ đi khay bằng hai tay khi có ly nóng".
- Cho xem lịch ca tuần đầu, nói rõ ca tiếp theo là ngày nào, mấy giờ, ai kèm, sẽ học việc gì.
- Hỏi người mới còn thắc mắc gì về tiền công, giờ giấc, chỗ để xe. Câu hỏi về tiền thì trả lời đúng như đã thoả thuận, chưa rõ thì hẹn trả lời trong ngày hôm sau và giữ lời.
- Đánh dấu bảng kiểm ca đầu, ký tên quản lý ca.
Mẫu câu kết: "Hôm nay em làm được nhiều hơn anh nghĩ. Mai em vào lúc mười giờ, chị Lan kèm, mình học phần bưng món nóng." Câu kết có ngày, giờ, người và việc thì người mới yên tâm.
Bảng kiểm ca đầu: bản rút gọn để kẹp vào sổ ca
Kịch bản theo mốc giờ dùng để lên kế hoạch; khi đang trong ca, quản lý cần một tờ ngắn hơn để đánh dấu. Bảng kiểm dưới đây có mười dòng, đánh dấu xong thì ký và kẹp vào hồ sơ người mới. Dòng nào không đánh dấu được thì ghi lý do bên cạnh và bổ sung ở ca thứ hai.
- Có người đón ở cửa đúng giờ, người mới không phải đứng chờ hỏi ai.
- Người mới đã cất đồ cá nhân, mặc đồng phục, đeo thẻ tên.
- Đã đi một vòng và tự chỉ lại được lối thoát hiểm, bình chữa cháy, hộp sơ cứu.
- Đã nghe năm điều an toàn và ký thẻ xác nhận.
- Đã được giới thiệu với mọi người trong ca.
- Đã học đủ ba việc theo cách làm mẫu, làm cùng, tự làm.
- Không lần nào đứng một mình trước khách.
- Được nghỉ giữa ca đúng giờ, có chỗ ngồi ăn uống.
- Người kèm đã ghi ba dòng vào sổ kèm.
- Đã có buổi chốt ca, người mới biết ngày giờ ca tiếp và người kèm ca tiếp.
Sau khoảng mười người mới, bạn đọc lại các tờ bảng kiểm đã ký. Dòng nào hay bị bỏ trống nhất chính là chỗ quy trình của bạn đang gãy, thường là dòng nghỉ giữa ca hoặc dòng không để người mới đứng một mình. Sửa kịch bản ở đúng chỗ đó, tăng số phiên bản, ghi ngày sửa.
Lỗi hay gặp và cách chỉnh cho từng loại cơ sở
Đặt ca đầu vào giờ cao điểm. Nhiều chủ nghĩ "cho vào lúc đông để quen luôn". Kết quả là người kèm không có thời gian kèm. Ca đầu nên bắt đầu trước giờ cao điểm ít nhất hai tiếng.
Không ai biết hôm nay có người mới. Quản lý ca báo trước cho cả ca trong buổi họp đầu ca hoặc trong nhóm nhắn tin nội bộ, kèm tên và vị trí người mới. Đó là phép lịch sự tối thiểu và giúp người cũ không giao việc lung tung.
Cửa hàng bán lẻ. Việc thứ nhất đổi thành xếp hàng lên kệ theo vị trí, việc thứ hai là chào khách và dẫn khách tới khu hàng, việc thứ ba là phần đóng ca như kéo hàng ra mặt kệ, gom giỏ.
Bếp quán ăn. Việc thứ nhất là rửa và sắp dụng cụ, việc thứ hai là sơ chế rau dưới sự giám sát, việc thứ ba là vệ sinh khu sơ chế. Không cho cầm dao lớn hay đứng bếp lửa trong ca đầu.
Cơ sở chỉ có hai người. Chủ vừa là quản lý vừa là người kèm. Vẫn giữ kịch bản theo mốc, chỉ rút gọn phần giới thiệu, và chọn ngày ca đầu là ngày vắng nhất trong tuần.
Câu hỏi thường gặp
Ca đầu nên kéo dài bao lâu?
Nên ngắn hơn ca bình thường một chút, khoảng bốn đến sáu tiếng, để người mới đủ thời gian học ba việc mà không kiệt sức. Ca đầu dài cả ngày thường làm người mới về nhà mệt và ngại quay lại.
Có nên cho người mới đọc hết sổ quy trình trong ca đầu không?
Không. Đọc nhiều mà chưa làm thì quên gần hết. Ca đầu chỉ cần năm điều an toàn và ba việc có người kèm. Các SOP khác học dần theo lộ trình đào tạo, mỗi ca vài việc, làm luôn sau khi đọc.
Người mới làm sai với khách trong ca đầu thì xử lý thế nào?
Người kèm nhận lỗi với khách thay người mới, sửa ngay cho khách, rồi giải thích cho người mới sau khi khách đi. Trong ca đầu, trách nhiệm trước khách thuộc về người kèm và quản lý ca, không phải người mới.
Ca đầu có tính công như ca bình thường không?
Có, ca đầu là ca làm việc thật nên tính công theo thoả thuận. Nếu cơ sở có mức tiền công riêng cho thời gian học việc thì phải nói rõ từ trước khi nhận người và phù hợp quy định lao động hiện hành.
Ai nên là người kèm trong ca đầu?
Người làm đúng SOP, nói năng nhẹ nhàng và đã làm ở cơ sở đủ lâu để biết hết các góc. Không nhất thiết là người làm nhanh nhất. Người làm nhanh mà làm tắt sẽ truyền luôn thói quen làm tắt cho người mới.