Quy trình nên đặt đúng chỗ người làm cần nó, ngang tầm mắt khi đang thao tác, ở dạng ngắn nhất đủ dùng: một tờ treo tại điểm làm việc cho các bước, một thẻ nhỏ cầm tay cho việc làm khi di chuyển, và bản đầy đủ lưu ở một chỗ cố định cho người cần tra kỹ. Dán toàn bộ SOP ở phòng nghỉ là cách phổ biến nhất và cũng ít tác dụng nhất, vì không ai đứng ở phòng nghỉ lúc đang làm việc.
Bài này chỉ cách chọn chỗ đặt và dạng trình bày cho từng loại quy trình ở cửa hàng, quán ăn, quán cà phê và văn phòng nhỏ. Có bảng chọn dạng theo loại việc, quy tắc cỡ chữ và độ cao, cùng bảng kiểm đi một vòng cơ sở để xem tờ nào đang đặt sai chỗ. Mẫu tham khảo — chỉnh theo cơ sở của bạn.
Nguyên tắc chung: quy trình phải ở chỗ tay đang làm
Hãy hình dung người pha chế giữa giờ cao điểm cần nhớ tỉ lệ một món ít ai gọi. Nếu công thức nằm trong tập hồ sơ ở ngăn kéo phòng quản lý, người đó sẽ đoán. Nếu nó nằm trên một thẻ kẹp cạnh máy, người đó liếc một giây là xong. Cùng một nội dung, khác chỗ đặt, ra hai kết quả rất khác. Vì vậy câu hỏi đầu tiên không phải "dán ở đâu cho gọn" mà là "lúc cần tra, tay và mắt người làm đang ở đâu".
Nguyên tắc thứ hai là ngắn ở chỗ làm, đầy đủ ở chỗ lưu. Một SOP đầy đủ có mục đích, phạm vi, người làm, các bước, bảng kiểm, lỗi hay gặp. Người đang thao tác chỉ cần các bước và điểm phải kiểm. Phần còn lại dành cho người học việc, người kiểm tra và người sửa quy trình. Vì thế một quy trình thường có hai bản: bản rút gọn đặt tại chỗ và bản đầy đủ lưu trong bìa hồ sơ hoặc thư mục chung.
Nguyên tắc thứ ba là chỗ đặt phải sống được với môi trường. Bếp có hơi nước, dầu mỡ; quầy bar có nước bắn; kho có bụi; cửa ra vào có nắng chiều. Tờ giấy thường dán gần bếp sau hai tuần sẽ ố vàng, cong mép, chữ nhoè, và một tờ trông cũ kỹ thì nhân viên coi như không còn hiệu lực. Bọc nhựa, dùng túi nhựa trong có khoá kéo, hoặc khung nhựa treo tường là đủ cho hầu hết cơ sở nhỏ.
Chọn dạng trình bày theo loại việc
Không có một dạng hợp với mọi quy trình. Bảng dưới gợi ý dạng hợp nhất cho các loại việc hay gặp ở cơ sở nhỏ.
| Loại việc | Dạng nên dùng | Đặt ở đâu | Ví dụ |
|---|---|---|---|
| Làm tại một điểm cố định, nhiều bước | Tờ treo khổ nửa trang, các bước đánh số, có ảnh | Ngang tầm mắt ngay tại điểm làm | Vệ sinh máy pha, đóng két, mở bếp |
| Làm khi đi lại trong cơ sở | Thẻ nhỏ cầm tay hoặc móc chìa khoá | Túi áo, dây đeo, móc ở cửa | Đi kiểm khu vực, đóng cửa cuối ngày |
| Ít khi làm nhưng phải làm đúng | Tờ treo có khung viền nổi bật | Ngay cạnh thiết bị liên quan | Xử lý cháy nhỏ, mất điện, rò nước |
| Cần tra chi tiết, không gấp | Bản đầy đủ trong bìa hồ sơ | Kệ cố định ở phòng quản lý | Đổi trả hàng, xuất hoá đơn, nghỉ phép |
| Nhiều người ở xa cùng dùng | Bản điện thoại dạng tệp đọc được ngoại tuyến | Thư mục chung, ghim trong nhóm nội bộ | Giao hàng, nhận việc ngoài cơ sở |
| Công thức, tỉ lệ | Thẻ công thức từng món | Kẹp tại quầy pha chế, có thể lật | Công thức đồ uống, nước sốt |
Với quy trình ứng phó sự cố, chỗ đặt còn quan trọng hơn nội dung. Ai đang cuống tay vì chảo dầu bốc lửa sẽ không chạy sang phòng khác tìm tờ hướng dẫn. Tờ nguyên tắc an toàn phải ở ngay cạnh khu vực có rủi ro, kèm số gọi cứu hoả 114 và cấp cứu 115 viết to. Các nội dung chuyên môn về phòng cháy vẫn cần theo huấn luyện và hướng dẫn của cơ quan có thẩm quyền.
Quy tắc trình bày tờ treo tại chỗ làm
Một tờ treo đạt khi người làm đứng ở vị trí làm việc, không cần bước lại gần, vẫn đọc được bước đang cần. Các quy tắc dưới đây đã đủ cho phần lớn cơ sở nhỏ.
- Tối đa khoảng mười bước trên một tờ. Dài hơn thì chia thành hai tờ theo giai đoạn, ví dụ "trước khi mở" và "sau khi mở".
- Mỗi bước bắt đầu bằng động từ. "Tắt bếp ga, khoá van tổng" dễ làm theo hơn "Bếp ga cần được tắt và van tổng cần được khoá".
- Chữ to đọc được từ khoảng một sải tay. Thử bằng cách đứng ở chỗ làm, nếu phải nheo mắt là chữ còn nhỏ.
- Đánh dấu bước bắt buộc. Dùng một ký hiệu duy nhất, ví dụ khung viền đậm, cho những bước dính tới an toàn, tiền, hoặc thực phẩm. Đừng dùng năm màu khác nhau.
- Ảnh thật chụp tại chính cơ sở. Ảnh minh hoạ chung không khớp với thiết bị của bạn làm người mới bối rối.
- Góc dưới ghi mã, ngày, người duyệt. Nhờ dòng này mà ai cũng biết tờ đang treo có phải bản mới nhất hay không.
- Treo ở độ cao ngang tầm mắt người làm. Quầy bar thấp, bếp đứng, kho có kệ cao: mỗi nơi một độ cao khác nhau, đo theo người thật.
Một lưu ý về ngôn ngữ: nếu cơ sở có nhân viên không đọc tốt tiếng Việt, hoặc người lớn tuổi đọc chậm, phần ảnh và ký hiệu càng quan trọng. Một tấm ảnh van ga ở vị trí đóng nói nhanh hơn một câu dài.
Thẻ cầm tay và bản trên điện thoại: khi nào dùng
Thẻ cầm tay hợp với việc đi vòng. Người đóng cửa cuối ngày đi qua bếp, kho, nhà vệ sinh, quầy, cửa sau. Không có một bức tường nào hợp để dán cả quy trình. Một thẻ cỡ bằng bàn tay, bọc nhựa, đục lỗ treo vào chùm chìa khoá cửa, là cách gọn nhất: ai cầm chìa khoá đóng cửa là cầm luôn quy trình.
Thẻ phải liệt kê theo đúng đường đi. Thứ tự trên thẻ trùng với lộ trình đi thực tế trong cơ sở, không theo thứ tự tầm quan trọng. Người làm đi tới đâu, nhìn dòng tiếp theo tới đó, không phải nhảy dòng.
Bản điện thoại hợp với người làm ngoài cơ sở. Nhân viên giao hàng, người đi gặp khách, người làm ca đêm một mình có thể cần tra quy trình khi không có tờ giấy bên cạnh. Một tệp ảnh hoặc tệp tài liệu lưu sẵn trong máy, đọc được cả khi mất mạng, là đủ. Tránh bắt nhân viên đăng nhập nhiều bước mới mở được.
Bản điện thoại không thay được tờ tại chỗ. Ở bếp và quầy, tay ướt, tay đeo găng, điện thoại để trong tủ đồ theo nội quy. Nếu quy trình chỉ có trên điện thoại, người làm sẽ không mở. Dùng bản điện thoại làm bản tra cứu, không làm bản thao tác.
Một nguồn gốc duy nhất. Dù có bao nhiêu dạng, tất cả đều in hoặc xuất từ cùng một bản đầy đủ. Khi sửa, sửa bản gốc trước rồi thay toàn bộ bản sao. Bản điện thoại nằm trong nhóm chat cũ là nguồn lẫn lộn phiên bản phổ biến nhất ở cơ sở nhỏ.
Bảng kiểm đi một vòng xem chỗ dán SOP
Mỗi tháng một lần, quản lý cầm bảng này đi một vòng cơ sở trong khoảng mười lăm phút. Mẫu tham khảo — chỉnh theo cơ sở của bạn.
| Điểm kiểm | Đạt | Chưa đạt | Việc cần làm |
|---|---|---|---|
| Mỗi điểm làm việc chính có tờ quy trình của đúng việc làm ở đó | ☐ | ☐ | |
| Tờ treo đọc được từ vị trí làm việc, không phải bước lại gần | ☐ | ☐ | |
| Tờ còn sạch, không ố, không rách, không bị che bởi đồ khác | ☐ | ☐ | |
| Mã và ngày trên tờ khớp với bản đầy đủ mới nhất | ☐ | ☐ | |
| Không còn bản cũ dán chồng hoặc nằm rải rác | ☐ | ☐ | |
| Tờ an toàn đặt cạnh khu vực có rủi ro, ghi số 114 và 115 | ☐ | ☐ | |
| Thẻ cầm tay còn đủ, gắn đúng chùm chìa khoá hoặc chỗ móc | ☐ | ☐ | |
| Bản điện thoại trong thư mục chung là bản mới nhất | ☐ | ☐ | |
| Bìa hồ sơ bản đầy đủ có mục lục và để đúng chỗ | ☐ | ☐ |
Dòng "không còn bản cũ" thường phát hiện nhiều lỗi nhất. Người ta hay dán bản mới lên trên mà quên gỡ bản cũ ở chỗ khác, hoặc một nhân viên tự in thêm một tờ dán ở quầy riêng. Mỗi lần đổi phiên bản, hãy đếm số bản đã in và đếm số bản đã thu về; hai con số phải bằng nhau.
Lỗi hay gặp khi đặt SOP và cách sửa
Lỗi đầu tiên là dán quá nhiều. Khi tường nào cũng đầy giấy, mắt người làm quen dần và không còn nhìn thấy gì. Một điểm làm việc chỉ nên có tờ của đúng việc làm ở đó; những thông báo chung như lịch ca, nội quy, thông báo nghỉ lễ nên dồn về một bảng riêng ở phòng nghỉ, tách khỏi quy trình thao tác.
Lỗi thứ hai là dán ở nơi khách nhìn thấy những nội dung không nên cho khách xem, như quy trình đối soát két, mã khoá tủ, cách xử lý tiền giả. Quy trình liên quan tới tiền và bảo mật nên đặt ở mặt trong cánh tủ, mặt sau quầy, hoặc chỉ trong bản đầy đủ. Tương tự, thông tin cá nhân của nhân viên như số điện thoại riêng không nên in lên tờ treo công khai; dùng tên vai trò như "quản lý ca" thay cho tên người.
Lỗi thứ ba là không có ai chịu trách nhiệm cho tờ giấy. Tờ ố không ai thay, tờ rơi không ai dán lại. Giao hẳn việc này cho một người, thường là quản lý ca hoặc người giữ bộ quy trình, và đưa vào bảng kiểm hằng tháng ở trên. Việc nhỏ nhưng có người nhận thì mới được làm đều.
Lỗi cuối cùng là coi chỗ dán là xong việc. Một tờ treo đẹp không bảo đảm ai làm theo. Chỗ đặt chỉ giúp người làm dễ tra; còn có làm đúng hay không phải được kiểm bằng cách đi xem tận nơi và đối chiếu với bảng kiểm, là nội dung của một bài khác trong cùng chuyên mục.
Câu hỏi thường gặp
Có nên ép plastic mọi tờ quy trình không?
Nên với tờ đặt ở bếp, quầy bar, kho và khu vực ẩm. Ở văn phòng khô ráo, bìa nhựa trong hoặc khung treo là đủ. Ép nhựa có nhược điểm là khó ghi chú thêm; nếu muốn nhân viên đánh dấu, dùng bút lông xoá được trên mặt nhựa.
Bản điện thoại có thay hoàn toàn được bản giấy không?
Ở cơ sở nhỏ thường là không. Người làm ở bếp và quầy không cầm điện thoại khi thao tác. Bản điện thoại hợp cho người làm ngoài cơ sở và để tra cứu. Bản giấy tại chỗ vẫn cần cho các bước làm thường ngày.
Một tờ quy trình nên dài bao nhiêu?
Tờ treo tại chỗ thường không quá mười bước, đọc hết trong khoảng nửa phút. Nếu dài hơn, chia theo giai đoạn. Bản đầy đủ thì không giới hạn, nhưng nên có mục lục và phần tóm tắt ở đầu để người tra tìm nhanh.
Có nên để nhân viên tự trang trí tờ quy trình không?
Có thể cho nhân viên góp ý cách trình bày, nhất là chọn ảnh và cách gọi tên đồ vật cho quen miệng. Nhưng nội dung các bước và phần đánh dấu bước bắt buộc nên do người giữ quy trình chốt, để mọi tờ trong cơ sở theo một quy cách thống nhất.
Quy trình có thông tin nhạy cảm thì để ở đâu?
Để trong bản đầy đủ cất ở tủ có khoá hoặc thư mục giới hạn quyền xem. Tờ treo tại chỗ chỉ ghi các bước thao tác, không ghi mã khoá, mật khẩu, số tài khoản. Thông tin cá nhân của khách và nhân viên không đưa lên tờ treo công khai.
Bao lâu nên thay tờ treo một lần dù nội dung không đổi?
Khi tờ đã ố, rách, mờ chữ hoặc bị che thì thay ngay, không chờ lịch. Ở bếp và quầy bar, thường vài tháng phải thay một lần. Đưa việc kiểm tình trạng tờ treo vào vòng đi kiểm hằng tháng để không phải nhớ riêng.