Cơ sở nhỏ cần SOP khi cùng một việc mà mỗi người làm một kiểu, khi chủ không thể vắng mặt một ngày, hoặc khi những lỗi giống nhau cứ lặp lại dù đã nhắc nhiều lần. Thường những dấu hiệu này xuất hiện từ lúc cơ sở có người làm thứ hai, chứ không đợi tới khi đông nhân viên.
Biết mình cần SOP mới là một nửa. Nửa còn lại là chọn viết cái nào trước, vì không ai đủ sức viết hai mươi quy trình trong một tháng mà vẫn bán hàng. Bài này đưa ra bảy dấu hiệu để tự soi, cách liệt kê toàn bộ việc của cơ sở, và một bảng chấm điểm ưu tiên đơn giản để chọn ba quy trình đầu tiên.
Bảy dấu hiệu cơ sở của bạn đã cần SOP
Khách phàn nàn "hôm nay khác hôm qua". Ly trà đá hôm nay ngọt, mai nhạt; tô phở ca sáng nhiều hành, ca chiều ít. Khách không nói ra nhưng âm thầm bớt quay lại. Đây là dấu hiệu rõ nhất rằng cách làm đang nằm trong tay từng người chứ không nằm trên giấy.
Chủ không dám nghỉ. Nếu bạn phải có mặt ở quán mỗi sáng mở cửa và mỗi tối đóng cửa vì không ai làm đúng ý, công việc đang phụ thuộc vào bạn quá mức.
Đào tạo người mới mất quá lâu. Người mới cần hai, ba tuần mới tự làm được những việc đơn giản, và trong thời gian đó người cũ phải kèm sát. Lý do thường là không có gì để đọc, chỉ có "nhìn rồi làm theo".
Cùng một lỗi lặp đi lặp lại. Quên khoá cửa sau, quên kiểm hạn sữa trong tủ mát, quên gửi hoá đơn cho khách công ty. Nhắc miệng xong được vài hôm rồi lại quên. Lỗi lặp lại là lỗi của cách làm, không phải của trí nhớ.
Nhân viên hỏi cùng một câu nhiều lần. Câu như "chị ơi, hàng đổi trả để đâu" hay "anh ơi, hết tiền lẻ thì đổi ở đâu" được hỏi mỗi tuần. Mỗi câu hỏi lặp lại là một mẩu quy trình chưa được ghi.
Có tranh cãi về việc ai làm. "Em tưởng việc đó của ca sáng." Khi trách nhiệm không rõ, việc rơi vào khoảng trống giữa hai người. SOP có mục người làm sẽ lấp khoảng trống đó.
Sắp mở thêm điểm hoặc sắp tuyển thêm nhiều người. Đây là thời điểm muộn nhất nên bắt đầu. Mở điểm thứ hai mà không có quy trình viết sẵn, bạn sẽ phải chạy qua lại giữa hai nơi và chất lượng ở cả hai đều giảm.
Đếm xem bạn đang có bao nhiêu dấu hiệu
Có một hay hai dấu hiệu thì bạn đã nên viết SOP cho đúng những việc liên quan. Có từ bốn dấu hiệu trở lên thì cơ sở đang trả giá cho việc thiếu quy trình mỗi ngày, dưới dạng hàng hỏng, khách bỏ đi, giờ làm thêm của chủ và nhân viên nghỉ việc vì mệt.
Một cách đo nhẹ nhàng trong một tuần: để một cuốn sổ nhỏ cạnh quầy, mỗi khi có ai hỏi "làm thế nào", có lỗi gì lặp lại, hoặc có chuyện "tưởng việc của người kia", ghi một dòng. Cuối tuần, gom các dòng theo việc. Việc nào có nhiều dòng nhất thường là chỗ cần SOP đầu tiên. Cuốn sổ này cũng trở thành nguyên liệu để viết, vì nó ghi đúng chỗ người làm thấy vướng.
Lưu ý là không phải mọi vấn đề đều do thiếu SOP. Nếu nhân viên biết rõ cách làm mà vẫn không làm, vấn đề có thể là thời gian không đủ, dụng cụ thiếu, hoặc chuyện động lực và cách quản lý. SOP giúp khi người ta không biết hoặc mỗi người hiểu một kiểu; nó không giải quyết chuyện người ta biết mà không muốn làm.
Ghi chép một tuần cũng giúp bạn tách hai loại này. Dòng nào ghi "không biết", "tưởng là", "mỗi người một kiểu" là việc của SOP. Dòng nào ghi "biết nhưng không kịp", "thiếu dụng cụ", "quên vì quá đông khách" thì cần xem lại lịch ca, dụng cụ hoặc cách sắp xếp quầy trước.
Liệt kê toàn bộ việc của cơ sở
Trước khi chọn viết gì, bạn cần thấy toàn cảnh. Cách liệt kê nhanh trong một buổi:
- Chia một ngày làm việc thành các mốc: trước giờ mở cửa, trong giờ bán, giờ cao điểm, cuối ngày, sau giờ đóng cửa. Văn phòng thì chia theo đầu ngày, trong ngày, cuối ngày, cuối tuần, cuối tháng.
- Với mỗi mốc, ghi mọi việc diễn ra, dùng động từ: mở két, bật máy, nhận hàng, kiểm hạn, lau bàn, trả lời tin nhắn, chốt sổ.
- Thêm việc theo tuần và theo tháng: kiểm kê, vệ sinh tổng, đối chiếu công nợ, sắp xếp lịch ca.
- Thêm việc hiếm nhưng quan trọng: mất điện, khách bị ngã, cháy nhỏ, trộm, mưa ngập, khách gây rối.
- Hỏi từng nhân viên một câu: "Việc gì trong ngày làm em thấy lúng túng nhất?" Thêm những việc họ kể mà danh sách chưa có.
- Gộp việc trùng, tách việc quá lớn. "Phục vụ khách" quá rộng; tách thành đón khách, nhận order, ra món, thanh toán, tiễn khách.
Ví dụ giả định: một quán cơm văn phòng mười hai chỗ ngồi liệt kê được khoảng ba mươi việc. Không cần viết hết; danh sách chỉ để chọn đúng việc cần viết trước.
Chấm điểm để chọn ba quy trình viết trước
Với mỗi việc trong danh sách, chấm ba tiêu chí từ 1 đến 3 rồi cộng lại. Việc có tổng điểm cao nhất được viết trước. Bảng dưới là ví dụ giả định cho một quán cà phê nhỏ.
| Việc | Tần suất (1–3) | Số người làm (1–3) | Hậu quả khi sai (1–3) | Tổng |
|---|---|---|---|---|
| Pha các món bán chạy | 3 | 3 | 2 | 8 |
| Mở két và đối soát cuối ca | 3 | 2 | 3 | 8 |
| Đóng quán cuối ngày | 3 | 2 | 3 | 8 |
| Nhận hàng sữa, đá, nguyên liệu | 3 | 2 | 2 | 7 |
| Vệ sinh máy pha sau ca | 3 | 2 | 2 | 7 |
| Xử lý khách phàn nàn món | 2 | 3 | 2 | 7 |
| Kiểm kê cuối tháng | 1 | 1 | 2 | 4 |
| Trang trí quầy theo mùa | 1 | 1 | 1 | 3 |
Khi nhiều việc bằng điểm, ưu tiên việc mà lỗi gây hại cho khách hoặc gây mất tiền, rồi tới việc gây tranh cãi nội bộ. Với việc an toàn như cháy nổ, sơ cứu, dù hiếm vẫn nên có bản ngắn ngay từ đầu, kể cả khi điểm tổng không cao.
Ba quy trình gần như cơ sở nào cũng nên có trước
Dù là cửa hàng, quán ăn hay văn phòng, có ba nhóm quy trình hầu như luôn đứng đầu bảng ưu tiên. Thứ nhất là mở cửa và đóng cửa: hai mốc mà nếu sai thì hoặc cả ngày lộn xộn, hoặc tài sản không an toàn qua đêm. Thứ hai là tiền: mở két, thu tiền, đối soát cuối ca, vì đây là chỗ chênh lệch nhỏ cộng dồn thành mất mát lớn và dễ sinh nghi ngờ giữa người với người. Thứ ba là việc chính tạo ra sản phẩm: món bán chạy nhất của quán, cách gói đơn của shop, cách nhận hồ sơ của văn phòng dịch vụ.
Sau ba nhóm này, bạn đi tiếp theo bảng điểm. Nên có một phiên bản đơn giản cho các tình huống an toàn — cháy nhỏ, người bị thương, mất điện — với nguyên tắc chính và việc gọi cứu hoả 114 hoặc cấp cứu 115 khi cần. Các bản này không thay được huấn luyện phòng cháy chữa cháy hay sơ cứu chính thức, chỉ giúp người có mặt biết bước đầu tiên.
Đừng bắt đầu bằng những quy trình "trông chuyên nghiệp" mà ít ảnh hưởng, như quy trình họp giao ban hay quy trình đặt văn phòng phẩm. Chúng không sai, nhưng nếu viết trước, nhân viên sẽ thấy SOP là giấy tờ hình thức thay vì thứ giúp họ đỡ vất vả.
Khi nào chưa nên viết SOP
Có vài trường hợp viết SOP lúc này là phí công. Trường hợp đầu tiên là khi chính bạn chưa chốt được cách làm. Nếu tuần này quán thử ba công thức trà sữa và tuần sau còn đổi, đừng viết SOP pha chế; hãy ghi nháp trong sổ, đợi công thức ổn định ít nhất vài tuần rồi mới viết bản chính thức.
Trường hợp thứ hai là khi việc đó sắp bị bỏ hoặc thay hẳn. Cửa hàng sắp chuyển từ ghi sổ tay sang phần mềm bán hàng thì đừng viết SOP chi tiết cho cách ghi sổ cũ; chỉ cần một tờ hướng dẫn tạm, rồi viết SOP cho cách làm mới khi đã chạy được.
Trường hợp thứ ba là khi vấn đề thật nằm ở chỗ khác. Nếu quán thiếu người trầm trọng vào giờ cao điểm, viết thêm SOP phục vụ nhanh không cứu được; cần sắp lại lịch ca trước. Nếu máy pha hỏng vặt liên tục, SOP vệ sinh máy hay đến mấy cũng không thay được việc sửa máy.
Cuối cùng, đừng viết SOP để tránh một cuộc nói chuyện khó. Nếu một nhân viên cụ thể liên tục đi trễ, đó là chuyện cần trao đổi trực tiếp và xử lý theo nội quy, không phải chuyện cần thêm một tờ quy trình dán tường mà cả nhóm phải đọc.
Nhịp viết hợp với cơ sở nhỏ
Cơ sở nhỏ không có người chuyên viết quy trình, nên nhịp viết phải nhẹ để không chết giữa chừng. Một nhịp đã nhiều nơi áp dụng thành công:
- Mỗi tuần viết một SOP, không hơn. Tuần sau mới viết tiếp sau khi bản tuần trước đã dán và chạy thử.
- Mỗi SOP mới phải được một người chưa làm việc đó đọc và làm thử trước khi dán.
- Sau ba tháng, bạn có khoảng mười hai SOP cho mười hai việc quan trọng nhất. Thường thế là đủ để chủ cơ sở bớt phải có mặt thường xuyên.
- Mỗi tháng dành một buổi ngắn hỏi nhân viên SOP nào đang vướng, ghi lại để sửa.
- Giữ một bảng tính hoặc một trang giấy liệt kê mọi SOP đã có: mã, tên, ngày ban hành, bản số mấy, dán ở đâu.
Nhịp chậm mà đều tốt hơn một đợt viết ồ ạt rồi bỏ. Quy trình chỉ có giá trị khi được dùng, và người ta chỉ dùng thứ họ đã quen dần.
Câu hỏi thường gặp
Cơ sở mới mở có nên viết SOP ngay không?
Nên viết vài bản cho việc then chốt như mở cửa, đóng cửa, két tiền, nhưng giữ ở dạng nháp và sửa nhiều trong ba tháng đầu. Lúc mới mở, cách làm còn thay đổi liên tục, viết quá chi tiết rồi phải sửa lại sẽ tốn công.
Có cần thuê người ngoài viết SOP không?
Với cơ sở nhỏ thường không cần. Người hiểu việc nhất là người đang làm. Nếu thuê, người ngoài vẫn phải quan sát và phỏng vấn nhân viên của bạn; phần hữu ích nhất họ mang lại là khung trình bày và cách hỏi, không phải nội dung.
Danh sách việc dài quá thì có cần viết hết không?
Không. Nhiều việc đơn giản chỉ cần một dòng trong bảng kiểm của SOP lớn hơn. Ví dụ "tắt quạt" không cần SOP riêng, nó là một bước trong quy trình đóng cửa. Chỉ viết SOP riêng cho việc có nhiều bước hoặc dễ làm sai.
Nhân viên phản đối vì nghĩ SOP để bắt lỗi thì làm sao?
Mời chính họ góp ý từ đầu, giải thích SOP giúp họ đỡ bị hỏi và đỡ bị trách oan. Bắt đầu bằng việc họ thấy khó chịu nhất, để họ thấy lợi ích ngay. Tránh ghi hình phạt vào SOP.
Văn phòng ba người có cần SOP như quán ăn không?
Có, nhưng ít hơn. Văn phòng nhỏ thường cần SOP cho việc liên quan tiền, hồ sơ và dữ liệu: nhận và lưu hoá đơn, gửi hồ sơ cho khách, sao lưu dữ liệu, bàn giao khi nghỉ phép. Những việc này sai một lần có thể rất tốn kém.
Làm sao biết SOP đã có tác dụng?
So trước và sau vài tuần: số lần nhân viên hỏi lại, số lỗi lặp lại ghi trong sổ, số lần chủ phải đến xử lý gấp. Không cần con số chính xác; chỉ cần ghi đều đặn trong sổ là thấy xu hướng.