Nhận hàng từ nhà cung cấp là lúc dễ mất tiền nhất mà ít ai để ý: thiếu hai thùng, sai một mã, lẫn một lô cận hạn, ký nhận xong là hết đường đòi. Một quy trình nhận hàng tốt chỉ cần trả lời rõ năm câu: ai nhận, đối chiếu với giấy gì, đếm và kiểm đến mức nào, gặp sai thì làm gì trước khi ký, và hàng đã nhận đi đâu tiếp theo.
Bài này đưa ra một mẫu SOP nhận hàng viết sẵn cho cửa hàng bán lẻ, shop bán online có kho nhỏ, văn phòng có kho vật tư. Đây là mẫu tham khảo — chỉnh theo cơ sở của bạn: bạn sửa tên vị trí, người phụ trách, loại giấy tờ là dùng được. Hàng tươi sống và nguyên liệu bếp có yêu cầu riêng về nhiệt độ, nằm ở danh mục mẫu SOP quán ăn của trang.
Đầu mẫu: mục đích, phạm vi và người làm
Mục đích. Bảo đảm hàng nhập vào kho đúng mặt hàng, đúng số lượng, đúng chất lượng đã đặt; mọi sai lệch được ghi lại và báo nhà cung cấp ngay khi còn người giao hàng ở đó. Câu mục đích nên ngắn như vậy, để người mới đọc hiểu vì sao phải đếm kỹ chứ không chỉ biết là phải đếm.
Phạm vi. Áp dụng cho mọi lô hàng bán và vật tư do nhà cung cấp giao tới cửa hàng hoặc kho, kể cả hàng gửi qua đơn vị vận chuyển. Không áp dụng cho hàng khách trả lại và đơn hoàn từ bên vận chuyển, vì hai việc đó có quy trình riêng. Ghi rõ phạm vi giúp nhân viên khỏi lẫn: một thùng đơn hoàn mà nhập theo quy trình nhận hàng mới là chuyện rất hay gặp.
Người làm. Một người nhận chính (thường là thủ kho hoặc trưởng ca) và một người đếm cùng khi lô hàng trên mười kiện. Người nhận chính có quyền từ chối nhận, quyền ghi chú vào phiếu giao hàng và chịu trách nhiệm chữ ký. Ở cửa hàng chỉ có hai ba người, chủ cửa hàng nên tự giữ vai này trong tháng đầu, sau đó mới giao lại kèm SOP.
Đầu mẫu còn có mã quy trình, số phiên bản và ngày áp dụng, ví dụ KHO-01, phiên bản 1. Không cần cầu kỳ, nhưng phải có, để khi sửa đổi ai cũng biết đang cầm bản nào.
Việc chuẩn bị trước khi xe hàng đến
Phần lớn sai sót khi nhận hàng bắt đầu từ chỗ không chuẩn bị: người nhận đang bận bán hàng, kho không còn chỗ, không ai nhớ đã đặt bao nhiêu. Mẫu dưới đây đặt một danh sách chuẩn bị làm trước giờ giao ít nhất ba mươi phút.
- In hoặc mở sẵn đơn đặt hàng đã gửi nhà cung cấp, ghi rõ mã hàng, quy cách, số lượng, đơn vị tính. Không có đơn đặt hàng thì không có gì để đối chiếu, và người giao nói gì cũng phải tin.
- Dọn một khu tạm nhận hàng sát cửa kho, tách khỏi hàng đang bán. Hàng mới đặt ở đây cho đến khi kiểm xong, không đưa thẳng lên kệ.
- Chuẩn bị dụng cụ: dao rọc thùng, bút, băng keo, cân nếu hàng tính theo cân, điện thoại để chụp ảnh, phiếu nhập kho trống.
- Phân người: ai nhận chính, ai đếm cùng, ai trông quầy trong lúc nhận. Nếu giờ giao trùng giờ cao điểm bán hàng, đề nghị nhà cung cấp đổi khung giờ.
- Xem lại ghi chú lần nhận trước của cùng nhà cung cấp: lần trước thiếu gì, lỗi gì, đã hứa bù chưa. Lần này phải kiểm luôn phần bù đó.
- Kiểm chỗ trống trên kệ kho theo khối lượng sắp nhận. Hàng nặng cần chỗ ở tầng dưới, hàng dễ vỡ cần chỗ không bị đè.
Danh sách này nên dán ngay tại cửa kho. Người nhận làm theo thứ tự, đánh dấu từng dòng; mất khoảng năm phút nhưng tránh được cảnh nhận hàng vội trong khi khách đứng chờ ở quầy.
Mười bước nhận hàng tại cửa kho
Đây là phần lõi của mẫu. Mỗi bước bắt đầu bằng động từ, viết bằng ngôn ngữ của người làm. Bạn có thể bớt bước nếu hàng ít, nhưng không nên đảo thứ tự bước 3 và bước 8.
- Chào và xin giấy tờ giao hàng. Nhận phiếu giao hàng hoặc phiếu xuất kho của nhà cung cấp, kèm hoá đơn nếu họ giao cùng lúc.
- Đối chiếu tên nhà cung cấp và số đơn. Kiểm phiếu giao có đúng đơn đặt hàng của cửa hàng không, tránh nhận nhầm hàng của chỗ khác.
- Đếm số kiện trước khi bóc. Đếm thùng, bao, kiện so với số kiện ghi trên phiếu giao. Kiểm niêm phong, băng keo, vết móp, vết ướt; chụp ảnh các kiện có dấu hiệu bất thường khi còn nguyên.
- Bóc và kiểm chi tiết theo từng mã. Đếm số lượng trong từng thùng, đối chiếu mã hàng, quy cách, màu, cỡ. Với lô lớn, kiểm toàn bộ những mã giá trị cao và kiểm chọn mẫu các mã còn lại theo tỉ lệ cố định ghi trong SOP.
- Kiểm hạn dùng và số lô. Ghi số lô và hạn dùng của hàng có hạn. Đặt trước một ngưỡng hạn dùng tối thiểu khi nhận, ví dụ còn trên hai phần ba thời hạn; dưới ngưỡng thì báo người duyệt.
- Kiểm tình trạng bên ngoài sản phẩm. Bao bì rách, móp, ẩm, mất tem, sản phẩm trầy xước. Hàng điện tử thì kiểm tem niêm phong hộp còn nguyên.
- Ghi mọi sai lệch lên phiếu giao hàng. Viết tay rõ ràng: mã nào thiếu bao nhiêu, mã nào hỏng, mã nào sai quy cách. Mời người giao hàng xác nhận bên cạnh dòng ghi chú.
- Ký nhận đúng số thực nhận. Chỉ ký sau khi đã ghi sai lệch. Không ký vào phiếu trống, không ký trước "cho kịp xe".
- Lập phiếu nhập kho. Ghi số thực nhận vào phiếu nhập kho hoặc phần mềm bán hàng, đính kèm ảnh và phiếu giao có ghi chú.
- Đưa hàng vào vị trí và báo người liên quan. Hàng đạt lên kệ theo quy tắc sắp xếp kho; hàng lỗi để riêng ở khu chờ xử lý, dán giấy ghi rõ "chờ xử lý, không bán". Báo người đặt hàng và người phụ trách công nợ.
Bước 3 và bước 8 là hai chốt chặn. Đếm kiện trước khi bóc giúp tách được trách nhiệm vận chuyển với trách nhiệm đóng hàng của nhà cung cấp; ký đúng số thực nhận là cơ sở để đòi bù hoặc trừ công nợ sau này.
Bảng kiểm nhận hàng để in và dán ở cửa kho
Bảng kiểm khác danh sách các bước: các bước nói làm gì theo thứ tự, bảng kiểm để người nhận tích từng ô khi xong và người quản lý xem lại cuối ngày. Mỗi lô hàng một tờ, kẹp cùng phiếu giao.
| Mục kiểm | Cách kiểm | Đạt / Không đạt / Ghi chú |
|---|---|---|
| Đúng nhà cung cấp, đúng số đơn | So phiếu giao với đơn đặt hàng | … |
| Số kiện | Đếm trước khi bóc, so với phiếu | … |
| Niêm phong, bao bì ngoài | Nhìn và sờ, chụp ảnh nếu có dấu hiệu | … |
| Số lượng từng mã | Đếm toàn bộ hoặc chọn mẫu theo quy định | … |
| Quy cách, màu, cỡ | So với đơn đặt hàng | … |
| Hạn dùng, số lô | Ghi lại, so với ngưỡng tối thiểu | … |
| Tình trạng sản phẩm | Mở ngẫu nhiên vài đơn vị | … |
| Sai lệch đã ghi lên phiếu giao | Có chữ xác nhận của người giao | … |
| Phiếu nhập kho đã lập | Số thực nhận, có ảnh kèm | … |
| Hàng lỗi đã tách riêng | Ở khu chờ xử lý, có giấy ghi | … |
Cuối tờ có ba dòng: người nhận ký, người đếm cùng ký, người quản lý xem lại ký. Dòng thứ ba quan trọng hơn vẻ ngoài của nó: khi nhân viên biết có người xem lại bảng kiểm, họ ít bỏ ô hơn hẳn.
Lỗi hay gặp khi nhận hàng và cách sửa trong quy trình
Ký trước, đếm sau. Người giao hàng vội, nhân viên ký cho xong rồi mới đếm. Sửa bằng một câu trong SOP: không ký khi chưa đếm số kiện và chưa ghi sai lệch. Nếu nhà cung cấp không chờ được, thoả thuận trước bằng văn bản rằng cửa hàng được báo sai lệch trong một khoảng thời gian nhất định sau khi nhận.
Đếm theo phiếu giao chứ không theo đơn đặt. Phiếu giao của nhà cung cấp ghi gì thì người nhận đếm nấy, nên hàng giao thiếu so với đơn đặt không ai phát hiện. Sửa bằng cách bắt buộc đối chiếu với đơn đặt hàng của chính cửa hàng ở bước 2.
Hàng lỗi lẫn vào hàng tốt. Thùng móp được để chung với hàng đạt, vài ngày sau lên kệ bán. Sửa bằng khu chờ xử lý có ranh giới rõ, dán giấy ghi, và quy tắc chỉ người quản lý mới được đưa hàng ra khỏi khu đó.
Không ghi số lô, hạn dùng. Khi nhà sản xuất thu hồi một lô, cửa hàng không biết mình có lô đó không. Ghi số lô vào phiếu nhập chỉ tốn vài giây mỗi mã.
Một người vừa nhận vừa bán. Nhận hàng trong lúc trông quầy là nguồn lỗi lớn nhất ở cửa hàng nhỏ. Sửa bằng giờ nhận hàng cố định, ngoài giờ cao điểm, và phân người trông quầy trong bước chuẩn bị.
Giấy tờ đi kèm, chứng từ và phần việc của kế toán
Mẫu SOP này chỉ nói ở mức nguyên tắc về giấy tờ, vì yêu cầu chứng từ phụ thuộc loại hình kinh doanh và quy định hiện hành. Nguyên tắc chung là: phiếu giao hàng có ghi chú sai lệch và chữ ký hai bên phải được giữ lại; hoá đơn của nhà cung cấp phải khớp với số thực nhận chứ không phải số trên đơn đặt; nếu hai số lệch nhau, người nhận báo ngay cho người làm kế toán để yêu cầu điều chỉnh. Cách lập, lưu và điều chỉnh hoá đơn cụ thể ra sao thì bạn hỏi kế toán hoặc cơ quan thuế quản lý, đừng tự suy ra từ mẫu này.
Với hàng có yêu cầu nguồn gốc như thực phẩm đóng gói, mỹ phẩm, đồ điện, người nhận nên kiểm có đủ thông tin nhãn hàng hoá theo quy định và có giấy tờ chứng minh nguồn gốc nhà cung cấp gửi kèm hoặc gửi trước. Danh mục giấy tờ cần giữ cho từng loại hàng nên do chủ cửa hàng lập một lần, ghi vào phụ lục của SOP, và tra lại quy định hiện hành mỗi khi nhập thêm loại hàng mới.
Phần lưu trữ: kẹp phiếu giao, bảng kiểm và phiếu nhập của cùng một lô vào nhau, cất theo tháng. Nếu lưu bằng ảnh, đặt tên tệp theo ngày và tên nhà cung cấp để tìm lại được. Khi có tranh chấp công nợ, bộ ba giấy này là thứ đầu tiên người ta hỏi.
Chỉnh mẫu cho hợp loại cơ sở của bạn
Cùng một khung, mỗi loại cơ sở cần nhấn vào chỗ khác nhau. Bảng dưới gợi ý chỗ nên sửa trước tiên.
| Loại cơ sở | Nên thêm hoặc nhấn mạnh | Có thể bỏ bớt |
|---|---|---|
| Tạp hoá, cửa hàng tiện lợi | Hạn dùng, số lô, ngưỡng hạn tối thiểu; đếm theo lốc, thùng | Kiểm chọn mẫu tình trạng sản phẩm |
| Shop online bán quần áo | Kiểm màu, cỡ từng mã; đếm theo cỡ; chụp ảnh lỗi đường may | Hạn dùng |
| Cửa hàng điện máy nhỏ | Tem niêm phong, số máy, phụ kiện đi kèm, bảo hành | Kiểm chọn mẫu: nên kiểm toàn bộ |
| Văn phòng nhận vật tư | Đối chiếu với phiếu đề nghị mua, người nhận ký thay phòng ban | Khu chờ xử lý có thể là một ngăn tủ |
| Hiệu sách, văn phòng phẩm | Kiểm tựa, phiên bản, số lượng theo bó | Số lô |
Khi chỉnh, giữ nguyên hai chốt chặn đếm kiện trước khi bóc và ký đúng số thực nhận. Đó là phần làm nên giá trị của SOP; các phần còn lại co giãn được theo quy mô.
Sau một tháng áp dụng, xem lại các bảng kiểm đã điền: ô nào luôn trống, ô nào luôn "đạt" mà không ai thật sự kiểm. Ô luôn trống có thể bỏ; ô luôn đạt nên đổi thành câu hỏi cụ thể hơn.
Câu hỏi thường gặp
Nhà cung cấp quen lâu năm thì có cần đếm kỹ từng lần không?
Vẫn cần ít nhất đếm số kiện và kiểm chọn mẫu. Quan hệ lâu năm làm giảm khả năng gian dối, nhưng không giảm khả năng nhầm lẫn của kho bên họ. Có thể giảm tỉ lệ kiểm chọn mẫu với nhà cung cấp có lịch sử giao đúng, và ghi rõ điều đó trong SOP.
Hàng giao qua đơn vị vận chuyển, không có người của nhà cung cấp thì nhận thế nào?
Kiểm số kiện và tình trạng bao bì ngay trước mặt người giao, ghi chú lên phiếu của bên vận chuyển nếu móp, ướt hay rách. Phần đếm chi tiết làm sau, nhưng nên quay video lúc bóc thùng để có bằng chứng gửi nhà cung cấp.
Có nên nhận hàng khi phát hiện thiếu ngay lúc giao?
Thường vẫn nhận phần đúng và ghi rõ phần thiếu lên phiếu, có xác nhận của người giao. Từ chối cả lô chỉ nên làm khi sai lệch lớn hoặc hàng sai chủng loại. Mức nào thì từ chối cả lô nên được chủ cửa hàng quy định sẵn trong SOP.
Kiểm chọn mẫu thì chọn bao nhiêu là đủ?
Không có con số chung cho mọi cơ sở. Cách thực tế là kiểm toàn bộ mã giá trị cao hoặc dễ sai, còn lại chọn một tỉ lệ cố định, ví dụ giả định một thùng trong mỗi mười thùng. Nếu lần kiểm mẫu phát hiện sai, chuyển sang kiểm toàn bộ lô đó.
Nhân viên mới có được nhận hàng một mình không?
Không nên trong vài tuần đầu. Cho nhân viên mới làm người đếm cùng, nhìn người nhận chính làm theo SOP, rồi đổi vai có người kèm. Chỉ giao nhận một mình khi họ đã điền đúng bảng kiểm nhiều lần liên tiếp.
Sau khi nhận xong mới phát hiện thiếu hàng thì sao?
Báo nhà cung cấp càng sớm càng tốt kèm ảnh, video bóc thùng và phiếu giao. Khả năng được bù phụ thuộc thoả thuận giữa hai bên, vì vậy nên ghi thời hạn báo sai lệch vào điều kiện mua hàng ngay từ đầu.