Quỹ chi vặt là một khoản tiền mặt nhỏ, cố định, để riêng khỏi két doanh thu, dùng cho những khoản chi lặt vặt phát sinh hằng ngày như mua đá, mua rau gấp, trả phí gửi xe, mua bóng đèn. Cách quản lý hiệu quả nhất là giữ định mức cố định: mỗi lần chi đều có phiếu, và mỗi lần bù quỹ thì bù đúng bằng tổng các phiếu đã chi, nên lúc nào tiền còn cộng phiếu cũng bằng định mức.
Mẫu dưới đây viết cho cửa hàng, quán ăn, văn phòng nhỏ. Nó gồm định mức, danh sách khoản được chi, mẫu phiếu chi, các bước chi và bù quỹ, bảng kiểm và những lỗi hay gặp. Việc chứng từ nào được tính là chi phí hợp lệ khi quyết toán thuế thuộc phần của kế toán; mẫu chỉ nêu nguyên tắc giữ chứng từ đầy đủ để kế toán có cái mà làm việc. Số tiền là ví dụ giả định.
Vì sao phải tách quỹ chi vặt khỏi két doanh thu
Ở nhiều quán, mọi khoản chi lặt vặt đều lấy thẳng từ két: người giao đá tới thì mở két trả, bếp thiếu hành thì mở két đưa tiền cho phụ bếp chạy chợ. Cách này nhanh nhưng làm hỏng mọi phép đối soát cuối ca. Két thiếu tiền thì không biết là chi ra hay là mất; doanh thu tiền mặt cuối ngày thì luôn là số đã trừ đi những khoản không ai cộng lại.
Tách quỹ chi vặt giải quyết chuyện đó bằng một nguyên tắc: két doanh thu chỉ có tiền vào, quỹ chi vặt chỉ có tiền ra. Két chốt ca chỉ còn so với doanh thu; quỹ chi vặt chỉ còn so với phiếu chi. Hai bài toán nhỏ, mỗi bài một người chịu trách nhiệm, dễ hơn rất nhiều so với một bài toán trộn lẫn.
Cách quản lý theo định mức cố định có tên quen trong kế toán là quỹ tạm ứng cố định, nhưng bạn không cần thuộc thuật ngữ. Chỉ cần nhớ: chọn một con số, ví dụ giả định một triệu đồng; người giữ quỹ chịu trách nhiệm để tiền còn cộng phiếu luôn bằng một triệu; khi tiền còn thấp, chủ bù thêm đúng bằng tổng phiếu đã chi, rồi phiếu đi vào sổ.
Khoản nào được chi từ quỹ, khoản nào không
Danh sách rõ ràng giúp người giữ quỹ khỏi phải đoán và khỏi khó xử khi đồng nghiệp xin tiền. Bảng dưới là gợi ý cho một quán ăn nhỏ, bạn sửa theo cơ sở của mình.
| Nhóm | Ví dụ được chi | Không chi từ quỹ, làm theo cách khác |
|---|---|---|
| Nguyên liệu gấp | Đá, rau, chanh, hành mua thêm trong ngày | Nguyên liệu nhập định kỳ: theo quy trình mua hàng, trả theo đơn |
| Vật dụng nhỏ | Bóng đèn, băng keo, túi rác, pin | Thiết bị, dụng cụ giá trị lớn: phải có duyệt mua |
| Phí lặt vặt | Gửi xe khi đi giao, phí giao hàng nhỏ | Phí dịch vụ định kỳ: trả qua tài khoản theo hợp đồng |
| Sửa chữa nhỏ | Thay vòi nước, sửa ổ cắm do thợ gần nhà | Sửa chữa lớn: lấy báo giá, chủ duyệt |
| Nhân sự | Không có | Lương, thưởng, tạm ứng lương: theo quy trình riêng |
| Cá nhân | Không có | Mọi khoản cá nhân, kể cả của chủ, không đi qua quỹ |
Ngoài danh sách, đặt thêm một mức trần cho mỗi phiếu. Ví dụ giả định: mỗi phiếu không quá hai trăm nghìn; vượt mức thì gọi chủ hoặc quản lý duyệt trước, ghi tên người duyệt lên phiếu. Mức trần này ngăn quỹ chi vặt trở thành đường tắt cho những khoản lớn đáng ra phải qua quy trình mua hàng.
Hai dòng cuối của bảng thường gây tranh cãi nhất, nhất là ở hộ kinh doanh gia đình. Viết ra thành chữ giúp mọi người cùng hiểu rằng đây là nguyên tắc chung, không nhằm vào ai.
Đặt định mức và chọn người giữ quỹ lần đầu
Trước khi lập quỹ, ghi lại mọi khoản chi lặt vặt trong hai tuần theo cách cũ, dù đang lấy từ két hay từ túi chủ. Chỉ cần một tờ giấy dán ở bếp: ngày, khoản gì, bao nhiêu, ai chi. Sau hai tuần, bạn sẽ thấy hai điều. Một là tổng chi lặt vặt mỗi tuần, làm căn cứ đặt định mức. Hai là những khoản lặp lại đều đặn, ví dụ mua đá mỗi sáng; những khoản này nên chuyển sang đặt hàng định kỳ, trả theo đơn, để quỹ chi vặt chỉ còn những khoản thật sự bất ngờ.
Ví dụ giả định: quán ghi được tổng chi lặt vặt hai tuần là một triệu sáu trăm nghìn, trong đó tiền đá chiếm sáu trăm nghìn. Chuyển tiền đá sang trả theo đơn của người giao đá, phần còn lại khoảng năm trăm nghìn mỗi tuần. Định mức quỹ đặt năm trăm nghìn, mức báo bù quỹ một trăm năm mươi nghìn, mức trần mỗi phiếu một trăm năm mươi nghìn.
Người giữ quỹ nên là người có mặt ở cơ sở phần lớn thời gian mở cửa, biết đọc chứng từ và không đồng thời giữ két doanh thu. Ngày giao quỹ, chủ và người giữ cùng đếm, ký biên bản nhận quỹ với số định mức, và người giữ đọc lại danh sách khoản được chi một lượt cho chắc đã hiểu.
Mẫu phiếu chi dùng cho quỹ chi vặt
Phiếu chi không cần cầu kỳ, nhưng phải đủ thông tin để một người khác đọc vào là hiểu tiền đi đâu, vì sao, ai cầm. Bảng dưới là các ô trên một phiếu, ghi theo ví dụ giả định. In thành tập nhỏ, đánh số liên tục để phát hiện phiếu bị bỏ.
| Ô trên phiếu | Ghi gì | Ví dụ giả định |
|---|---|---|
| Số phiếu | Số in sẵn liên tục | Phiếu số 0147 |
| Ngày, giờ | Lúc đưa tiền | Thứ Sáu, mười giờ sáng |
| Người nhận | Tên, vị trí | Phụ bếp C |
| Mục đích | Mua gì, vì sao gấp | Mua thêm rau thơm, hết sớm do đông khách |
| Số đưa | Tiền mặt đưa ra | 100 nghìn |
| Số thực chi | Theo chứng từ hoặc ghi chú mua | 85 nghìn |
| Tiền thừa trả lại | Đưa lại người giữ quỹ | 15 nghìn |
| Chứng từ kèm | Hoá đơn, biên lai, hoặc ghi chú mua chợ | Ghi chú mua chợ, có chữ ký C |
| Ký | Người nhận, người giữ quỹ, người duyệt nếu vượt trần | C, quản lý B |
Số phiếu in sẵn liên tục là chi tiết nhỏ nhưng có giá trị: khi kiểm, chỉ cần nhìn dãy số là biết có phiếu nào bị huỷ hay mất. Phiếu viết hỏng thì gạch chéo, ghi "huỷ", vẫn giữ lại trong tập chứ không xé bỏ.
Các bước chi tiền và bù quỹ
Quy trình gồm hai vòng: vòng chi hằng ngày do người giữ quỹ làm, và vòng bù quỹ định kỳ do chủ hoặc người được uỷ quyền làm.
- Người cần tiền nói rõ mục đích và số tiền dự kiến. Người giữ quỹ kiểm xem khoản này có trong danh sách được chi và dưới mức trần không.
- Người giữ quỹ đưa tiền và ghi ngay phiếu chi: ngày, người nhận, mục đích, số tiền đưa. Người nhận ký.
- Khi người nhận quay lại, nộp hoá đơn, biên lai hoặc ghi chú mua hàng, cùng tiền thừa nếu có. Người giữ quỹ ghi số thực chi, kẹp chứng từ vào phiếu.
- Mua ở chợ, ở hàng rong không có hoá đơn: người mua ghi tên hàng, số lượng, đơn giá, nơi mua lên phiếu, ký. Loại chứng từ thay thế nào được chấp nhận khi hạch toán thì hỏi kế toán.
- Khi tiền mặt còn lại xuống dưới mức báo (ví dụ giả định ba trăm nghìn), người giữ quỹ cộng tổng phiếu, lập đề nghị bù quỹ.
- Chủ kiểm: tiền còn cộng tổng phiếu bằng định mức. Khớp thì bù đúng bằng tổng phiếu, ký đề nghị bù quỹ. Lệch thì xử lý theo quy trình chênh lệch.
- Phiếu đã bù được đóng dấu hoặc ghi "đã thanh toán", chuyển cho người làm sổ sách để không bị dùng lại lần hai.
Bước bảy là chỗ hay sơ hở: phiếu cũ không được đánh dấu có thể bị kẹp lại vào đợt bù quỹ sau. Một chữ ký hay một dấu gạch chéo đơn giản cũng đủ.
Bảng kiểm quỹ chi vặt và kiểm quỹ đột xuất
Bảng dưới dùng cho hai việc: người giữ quỹ tự kiểm cuối tuần, và chủ kiểm đột xuất khi không báo trước. Đây là mẫu tham khảo, bạn chỉnh cho hợp cơ sở của mình.
- Hộp quỹ khoá được, để chỗ cố định, không đặt chung với két doanh thu.
- Tiền mặt còn lại cộng tổng phiếu chưa bù bằng đúng định mức.
- Mỗi phiếu có ngày, người nhận, mục đích, chữ ký, số thực chi.
- Phiếu có chứng từ kèm theo hoặc ghi chú mua hàng đủ thông tin.
- Không có phiếu nào vượt mức trần mà thiếu tên người duyệt.
- Không có giấy "nợ tạm" hay lời hứa miệng thay cho phiếu.
- Phiếu đã bù đều có dấu đã thanh toán.
- Sổ ghi đủ các lần bù quỹ trong tháng, có chữ ký chủ.
Kiểm đột xuất không phải để bắt lỗi mà để quỹ luôn ở trạng thái sẵn sàng bị kiểm. Một hai lần mỗi tháng là đủ. Khi người giữ quỹ biết có thể bị kiểm bất kỳ lúc nào, những thói quen như "mượn tạm quỹ, mai trả" tự biến mất.
Mục giấy nợ tạm là thứ hay gặp ở cơ sở gia đình: ai đó lấy tạm năm mươi nghìn để lại tờ giấy. Quy trình nên cấm hẳn, vì mỗi tờ giấy như vậy là một khoản không ai chịu trách nhiệm.
Lỗi hay gặp và cách chỉnh mẫu
Định mức quá lớn. Quỹ lớn thì ít phải bù, nhưng tiền nằm ở cơ sở nhiều hơn và khoản lệch khó nhận ra hơn. Đặt định mức đủ cho khoảng một tuần chi tiêu thông thường, xem lại sau một tháng.
Nhiều người cùng giữ quỹ. Khi ai cũng mở hộp được, không ai chịu trách nhiệm. Một người giữ chính, một người dự phòng khi người chính nghỉ, có bàn giao bằng biên bản.
Bù quỹ theo số tròn thay vì theo tổng phiếu. Bù "thêm năm trăm cho chẵn" làm định mức trôi dần, mất điểm so sánh. Luôn bù đúng tổng phiếu đã duyệt.
Dùng quỹ chi vặt để thối tiền cho khách khi két hết tiền lẻ. Hai quỹ trộn lại đúng như trước khi tách. Nếu két hay thiếu tiền lẻ, sửa định mức quỹ đầu ca chứ không mượn quỹ chi vặt.
Chỉnh mẫu cho văn phòng nhỏ. Văn phòng ít khoản chi nguyên liệu, nhiều khoản văn phòng phẩm, phí gửi đồ. Giữ nguyên cách vận hành định mức cố định, chỉ thay bảng khoản được chi và có thể giảm định mức.
Câu hỏi thường gặp
Quỹ chi vặt nên để bao nhiêu là hợp lý?
Không có con số chung. Cộng các khoản chi lặt vặt thực tế trong hai đến bốn tuần, lấy mức chi khoảng một tuần làm định mức. Nếu phải bù quỹ quá thường xuyên thì tăng nhẹ, nếu quỹ hầu như không dùng tới thì giảm.
Mua hàng ở chợ không có hoá đơn thì ghi thế nào?
Ghi phiếu chi đủ tên hàng, số lượng, đơn giá, nơi mua và chữ ký người mua. Việc lập bảng kê hay loại chứng từ thay thế nào để hạch toán chi phí là phần của kế toán, bạn hỏi kế toán của cơ sở để làm cho đúng ngay từ đầu.
Có nên cho nhân viên ứng trước tiền túi rồi lấy lại từ quỹ không?
Có thể, miễn là có phiếu và chứng từ như khoản chi bình thường, và người giữ quỹ hoàn tiền ngay khi nhận chứng từ. Không nên để nhân viên ứng tiền túi thường xuyên vì dễ gây khó chịu và dễ thất lạc chứng từ.
Ai nên là người giữ quỹ chi vặt?
Thường là quản lý ca hoặc người phụ trách hành chính, không nên là thu ngân đang giữ két doanh thu cùng lúc. Tách hai vai giúp mỗi quỹ có một người chịu trách nhiệm rõ ràng.
Quỹ chi vặt bị thiếu tiền so với phiếu thì làm gì?
Đếm lại, tìm phiếu thất lạc, hỏi những người đã nhận tiền gần đây. Nếu vẫn thiếu, ghi biên bản với số thực tế và xử lý theo quy trình chênh lệch của cơ sở. Không bù bằng tiền doanh thu để che đi.
Có cần ghi sổ quỹ chi vặt riêng không?
Nên có. Sổ ghi các lần bù quỹ, tổng phiếu mỗi đợt và chữ ký chủ. Phiếu chi là chi tiết, sổ là tổng hợp. Hình thức sổ theo quy định kế toán của cơ sở thì hỏi kế toán.