KhuonKho.comKhuôn Khổ
SOP là gì và cách viết cho cơ sở nhỏ

Phân biệt SOP, nội quy và mô tả công việc: ba loại giấy, ba việc khác nhau

SOP nói cách làm một việc, nội quy nói điều được và không được làm, mô tả công việc nói một vị trí lo những gì. Bảng so sánh và cách dùng cả ba.

Owner of a small grocery store in Can Tho sorting three stacks of blank sheets on a wooden counter, hands only, afternoon side light, mustard folders

SOP mô tả cách làm một việc cụ thể theo từng bước; nội quy liệt kê những điều mọi người trong cơ sở phải giữ hoặc không được làm; mô tả công việc nói một vị trí chịu trách nhiệm những việc gì. Ba loại giấy này bổ sung cho nhau, nhưng nhiều cơ sở nhỏ gộp chung vào một tờ, kết quả là tờ đó vừa dài vừa không ai dùng được.

Bài này đặt ba loại cạnh nhau, chỉ ra chỗ khác, chỗ nối, và cách tách một tờ "quy định chung" đang lộn xộn thành ba phần gọn. Phần pháp lý của nội quy lao động chỉ nêu ở mức nguyên tắc; chi tiết bạn cần tra quy định hiện hành hoặc hỏi cơ quan quản lý lao động nơi cơ sở hoạt động.

So sánh nhanh ba loại giấy

Cách nhanh nhất để phân biệt là nhìn vào câu hỏi mà mỗi loại trả lời và người cần đọc nó nhất.

Tiêu chíSOPNội quyMô tả công việc
Trả lời câu hỏiViệc này làm thế nàoỞ đây được và không được làm gìVị trí này lo những việc gì
Đơn vị viếtMột việc lặp lạiCả cơ sở hoặc một khu vựcMột chức danh
Dạng chữCác bước có thứ tự, bảng kiểmDanh sách điều khoảnDanh sách trách nhiệm, yêu cầu
Ví dụ câuRút phích ấm siêu tốc trước khi khoá cửaKhông hút thuốc trong khu bếpPhụ trách đóng cửa và nộp két ca tối
Ai đọc nhiều nhấtNgười đang làm việc đóMọi người, kể cả người mớiNgười được tuyển, quản lý khi đánh giá
Dán ở đâuNgay chỗ làm việcPhòng nghỉ, cửa ra vào khu nhân viênTrong hồ sơ nhân viên
Đổi khi nàoKhi cách làm đổiKhi chính sách chung đổiKhi vị trí thêm, bớt trách nhiệm

Một mẹo nhớ: SOP là động từ (làm thế nào), nội quy là luật chơi chung (được hay không), mô tả công việc là tên người gắn với đầu việc (ai lo). Một câu viết ra mà không biết xếp vào cột nào thường là câu đang trộn hai loại.

SOP: cách làm một việc

SOP đi vào chi tiết thao tác. Nó không bàn chuyện giờ giấc chung hay thái độ chung, mà chỉ nói: để hoàn thành việc X, bạn làm bước một, bước hai, bước ba, đến mức nào thì đạt. Một cơ sở có thể có hàng chục SOP, mỗi tờ cho một việc: mở két, nhận hàng, lau máy pha, dọn bàn, xử lý đơn hoàn.

Vì gắn với việc chứ không gắn với người, một SOP có thể do nhiều vị trí cùng dùng. Quy trình đóng cửa cuối ngày áp dụng cho bất kỳ ai trực ca tối, dù đó là nhân viên bán hàng hay quản lý. Điều này giúp việc thay ca dễ dàng: ai đứng ca tối thì cầm tờ đóng cửa.

Câu trong SOP là câu mệnh lệnh có động từ đứng đầu, có con số khi cần (bao nhiêu phút, bao nhiêu độ, bao nhiêu cái), và có tiêu chí xong việc. "Giữ quầy sạch sẽ" không phải câu SOP; "Lau mặt quầy bằng khăn ẩm rồi khăn khô sau mỗi lượt khách, không để vệt nước" mới là câu SOP.

Khi đọc một tờ giấy mà thấy toàn câu "phải", "không được", "nghiêm cấm" mà không có thứ tự thao tác nào, đó là nội quy, không phải SOP, dù tiêu đề ghi gì đi nữa.

Nội quy: luật chung của cơ sở

Nội quy đặt ra những điều mọi người phải tuân theo bất kể đang làm việc gì: giờ có mặt, trang phục, dùng điện thoại trong giờ làm, ăn uống ở đâu, hút thuốc ở đâu, ra vào kho thế nào, đối xử với khách và đồng nghiệp ra sao. Nội quy thường ngắn hơn tổng các SOP nhưng có tính ràng buộc cao hơn.

Ở góc pháp lý, nội quy lao động là một văn bản được pháp luật lao động điều chỉnh. Tuỳ quy mô người lao động, có trường hợp phải lập bằng văn bản, lấy ý kiến tổ chức đại diện người lao động (nếu có) và đăng ký với cơ quan quản lý lao động; các hình thức xử lý kỷ luật chỉ được áp dụng khi đã ghi trong nội quy hợp lệ. Ngưỡng, thủ tục và nội dung bắt buộc có thể thay đổi theo từng lần sửa luật, nên bạn cần tra Bộ luật Lao động và văn bản hướng dẫn hiện hành, hoặc hỏi cơ quan quản lý lao động nơi cơ sở hoạt động.

Điểm cần nhớ khi đặt cạnh SOP: nội quy là nơi ghi hệ quả khi vi phạm, SOP thì không. Nếu muốn coi việc bỏ qua một bước an toàn là vi phạm kỷ luật, bạn ghi nguyên tắc đó vào nội quy (ví dụ "tuân thủ các quy trình an toàn đã ban hành"), còn chi tiết từng bước vẫn nằm trong SOP. Cách tách này giúp SOP sửa được nhanh mà không phải làm lại thủ tục cho nội quy mỗi lần đổi một bước.

Mô tả công việc: một vị trí lo những gì

Mô tả công việc (còn gọi là bản mô tả vị trí) liệt kê trách nhiệm chính của một chức danh, người báo cáo, yêu cầu kỹ năng, và đôi khi là thước đo kết quả. Ví dụ, mô tả công việc của "nhân viên ca tối" ở cửa hàng tiện lợi có thể gồm: bán hàng và thu ngân từ chiều đến lúc đóng cửa, kiểm hạn sử dụng hàng tủ mát, đóng cửa cuối ngày, nộp két.

Mô tả công việc không nói cách làm từng việc. Nó chỉ trỏ tới SOP: "đóng cửa cuối ngày theo quy trình CH-02". Nhờ vậy, khi cách đóng cửa thay đổi, bạn chỉ sửa SOP, còn mô tả công việc giữ nguyên.

Ở cơ sở nhỏ, mô tả công việc giúp nhất trong ba lúc: khi tuyển người (ứng viên biết mình sẽ làm gì), khi giao việc (tránh "tưởng việc đó của người kia"), và khi đánh giá (đối chiếu trách nhiệm đã giao với kết quả thực tế). Nó cũng thường được dẫn chiếu trong hợp đồng lao động, nên viết rõ, trung thực, không phóng đại.

Một sai lầm phổ biến là chép SOP vào mô tả công việc cho "đầy đủ", khiến bản mô tả dài năm trang. Hãy giữ nó trong một trang: trách nhiệm chính, mối quan hệ báo cáo, yêu cầu, và danh sách mã SOP mà vị trí đó phải thành thạo.

Tách một tờ "quy định chung" lộn xộn thành ba phần

Nhiều quán đang dùng một tờ duy nhất tên "Quy định nhân viên", trộn giờ giấc, thao tác và trách nhiệm. Cách tách lại:

  1. Chép toàn bộ tờ cũ ra, mỗi câu một dòng.
  2. Đọc từng dòng và đánh dấu: N nếu là điều được hoặc không được làm chung cho mọi người; S nếu là thao tác của một việc cụ thể; M nếu là trách nhiệm gắn với một chức danh.
  3. Gom các dòng N thành bản nội quy, sắp theo chủ đề: giờ giấc, trang phục, an toàn, tài sản, ứng xử. Đối chiếu với quy định lao động hiện hành trước khi ban hành chính thức.
  4. Gom các dòng S theo từng việc. Mỗi việc thành một SOP riêng, bổ sung phần còn thiếu như mục đích, phạm vi, tiêu chí xong việc.
  5. Gom các dòng M theo chức danh thành mô tả công việc một trang, trỏ tới mã SOP liên quan.
  6. Xoá những dòng trùng lặp hoặc mâu thuẫn; với dòng mâu thuẫn, hỏi lại người đang làm để chọn cách đúng.
  7. Phát lại cho nhân viên cả ba bản cùng lúc, giải thích bản nào dùng vào việc gì, và thu lại tờ cũ để không ai dùng nhầm.

Ví dụ giả định: một tờ "quy định" mười lăm dòng của quán bún sau khi tách ra được sáu dòng nội quy, ba SOP (mở bếp, dọn bàn, đóng quán) và hai mô tả công việc (phụ bếp, phục vụ). Tổng chữ không tăng, nhưng mỗi người chỉ cần đọc phần liên quan đến mình.

Cùng một chuyện, mỗi loại giấy viết một kiểu

Lấy chuyện tiền mặt ở quầy làm ví dụ giả định cho một tiệm tạp hoá ba nhân viên. Cả ba loại giấy đều nhắc đến tiền, nhưng mỗi loại chỉ lo phần của mình, và đặt cạnh nhau thì không câu nào thừa.

Trong nội quy: "Nhân viên không giữ tiền của tiệm trong túi cá nhân. Tiền thu của khách bỏ ngay vào két. Không cho người ngoài vào sau quầy." Đây là những điều mọi người phải giữ, ai vi phạm thì xử lý theo các hình thức đã ghi trong nội quy.

Trong mô tả công việc của nhân viên ca tối: "Chịu trách nhiệm két từ lúc nhận ca đến lúc nộp két; đối soát cuối ca theo quy trình mở và đóng két; báo chênh lệch cho chủ tiệm trong ngày." Đây là phạm vi trách nhiệm gắn với một chức danh.

Trong SOP đối soát cuối ca: "Đếm tiền theo từng mệnh giá, ghi vào sổ két; cộng tổng; so với tổng trên phần mềm bán hàng hoặc sổ bán hàng; lệch thì đếm lại một lần; vẫn lệch thì ghi số lệch, ký tên, chụp ảnh sổ gửi chủ tiệm." Đây là thao tác từng bước.

Khi có chuyện két thiếu tiền, ba loại giấy cùng lên tiếng nhưng không chồng chéo: SOP cho biết người làm đã theo đúng các bước chưa, mô tả công việc cho biết ai chịu trách nhiệm, nội quy cho biết cách xử lý nếu có vi phạm. Thiếu bất kỳ tờ nào, cuộc nói chuyện sau đó dễ thành cãi nhau.

Các lỗi trộn lẫn hay gặp

Viết hình phạt vào SOP. Câu như "quên tắt máy phạt 50.000 đồng" làm SOP thành công cụ trừng phạt, nhân viên đọc thấy sợ chứ không thấy rõ việc. Ngoài ra, pháp luật lao động hiện hành không cho phạt tiền, cắt lương thay cho xử lý kỷ luật; muốn xử lý vi phạm, bạn phải dựa vào nội quy hợp lệ và đối chiếu quy định hiện hành.

Viết thao tác vào nội quy. Nội quy có dòng "Khi đóng cửa phải tắt quạt, rút ấm, khoá cửa sau" khiến nội quy dài ra, khó sửa, và mỗi lần đổi một bước lại phải đụng tới văn bản có tính pháp lý cao hơn.

Mô tả công việc chung chung. Ghi "làm các việc khác theo phân công" mà không có danh sách việc chính khiến nhân viên không biết mình chịu trách nhiệm đến đâu. Dòng đó vẫn có thể có, nhưng đứng sau danh sách trách nhiệm cụ thể.

Ba loại giấy nói ngược nhau. Nội quy ghi "không mang điện thoại vào khu bếp", nhưng SOP nhận order lại ghi "xem đơn trên điện thoại". Trước khi ban hành, đọc chéo ba loại để bắt mâu thuẫn.

Câu hỏi thường gặp

Cơ sở nhỏ có bắt buộc phải có nội quy lao động bằng văn bản không?

Còn tuỳ số lượng người lao động và quy định hiện hành tại thời điểm bạn áp dụng. Bạn nên tra Bộ luật Lao động và văn bản hướng dẫn mới nhất, hoặc hỏi cơ quan quản lý lao động nơi cơ sở hoạt động để biết mình thuộc trường hợp nào.

Có nên gộp SOP vào sổ tay nhân viên không?

Có thể để chung một bìa cho tiện, nhưng nên tách thành các phần rõ: nội quy, mô tả công việc, danh mục SOP. SOP dùng hằng ngày vẫn cần một bản dán ở chỗ làm việc, vì không ai mở sổ tay giữa giờ cao điểm.

Mô tả công việc có cần nhân viên ký không?

Nên có xác nhận đã đọc và hiểu, đặc biệt khi bản mô tả được dẫn chiếu trong hợp đồng lao động. Chữ ký giúp tránh tranh cãi sau này về việc ai chịu trách nhiệm phần nào, nhưng nội dung vẫn phải phù hợp với hợp đồng đã ký.

Nhân viên làm khác SOP nhưng kết quả vẫn tốt thì sao?

Hỏi họ làm thế nào và vì sao. Nếu cách mới tốt hơn và không bỏ qua bước an toàn, hãy cập nhật SOP để cả nhóm cùng làm. Nếu chỉ khác thói quen, nhắc họ làm theo bản chung để kết quả đồng đều giữa các ca.

Nội quy dán ngoài cho khách xem có phải là nội quy lao động không?

Không. Bảng nhắc khách như giờ mở cửa, quy định gửi xe, không mang đồ ăn ngoài vào là quy định dành cho khách. Nội quy lao động áp dụng cho người làm việc tại cơ sở và có các yêu cầu pháp lý riêng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138