SOP pha chế của quán cà phê gồm hai phần: thẻ công thức chuẩn cho từng món (nguyên liệu, định lượng, dụng cụ, thứ tự, hình thức ly) và quy trình chung để pha một ly từ lúc nhận order đến lúc giao. Có hai thứ này, ly bạc xỉu lúc 7 giờ sáng do chủ quán pha và ly lúc 9 giờ tối do nhân viên mới pha sẽ có cùng một vị. Khách quen quay lại phần lớn vì sự đều tay đó.
Bài này đưa mẫu tham khảo — chỉnh theo cơ sở của bạn — cho quán cà phê, trà, nước ép quy mô nhỏ. Các con số định lượng trong ví dụ là ví dụ giả định để minh hoạ cách viết thẻ, không phải công thức khuyên dùng. Phần tính giá vốn từng ly có nhiều tài liệu chuyên về quản trị quán; ở đây chỉ bàn cách viết, dùng và giữ công thức.
Vì sao quầy pha chế cần thẻ công thức, không chỉ "dạy miệng"
Ở nhiều quán nhỏ, công thức nằm trong đầu chủ quán hoặc người pha chế lâu năm. Người mới học bằng cách đứng xem vài ngày, rồi tự pha theo cảm giác. Kết quả là mỗi người pha một kiểu: người cho nhiều sữa đặc, người ít đá, người rót cà phê trước, người rót sau. Khách quen nhận ra ngay và hỏi "hôm nay ai pha".
Thẻ công thức giải quyết ba việc. Thứ nhất, vị đều tay giữa các ca và các người pha. Thứ hai, chi phí nguyên liệu kiểm soát được, vì mỗi ly dùng lượng đã định chứ không ước chừng. Thứ ba, đào tạo nhanh hơn: người mới có thứ để đọc, để đối chiếu, chứ không chỉ nhớ những gì đã thấy.
Có một nỗi lo hay gặp: viết công thức ra giấy là để lộ bí quyết. Thực tế, bí quyết của quán ít khi nằm ở tỉ lệ sữa và cà phê, mà nằm ở nguồn hạt, cách rang, cách ủ cốt, cách pha siro nhà làm. Phần đó, nếu muốn, bạn để trong một thẻ riêng chỉ người phụ trách pha cốt được xem. Thẻ ở quầy chỉ ghi phần lắp ráp ly, đủ để làm đúng mà không cần biết hết.
Thẻ công thức cũng là chỗ ghi những lưu ý an toàn thực phẩm của từng món: sữa tươi mở nắp cất lạnh và dùng trong thời hạn quán quy định, trái cây cắt sẵn có nhãn, đá chỉ lấy bằng xẻng chuyên dụng. Các mức thời gian, nhiệt độ cụ thể bạn tra hướng dẫn hiện hành và ghi vào bảng chung của quầy.
Mẫu thẻ công thức một món
Mỗi món một thẻ khổ nhỏ, ép nhựa, treo hoặc dựng ngay tầm mắt người pha. Ví dụ giả định dưới đây cho món cà phê sữa đá pha phin; bạn thay bằng món và con số của quán.
| Mục trên thẻ | Ví dụ giả định |
|---|---|
| Tên món, mã, cỡ | Cà phê sữa đá — CF02 — ly 360 ml |
| Nguyên liệu và định lượng | Cà phê bột 20 g; nước sôi 20 ml để ủ, thêm 40 ml để chiết; sữa đặc 25 ml; đá viên đầy ly |
| Dụng cụ | Phin số 2, cân điện tử, ly đong 50 ml, muỗng dài, ly thuỷ tinh 360 ml |
| Các bước | 1. Tráng phin bằng nước nóng. 2. Cân bột, cho vào phin, lắc phẳng, đặt nắp gài nhẹ. 3. Rót 20 ml nước, ủ 30 giây. 4. Rót tiếp 40 ml, đậy nắp, chờ chiết khoảng 4 đến 5 phút. 5. Đong sữa đặc vào ly. 6. Rót cốt vào ly sữa, khuấy đều. 7. Thêm đá đầy ly, khuấy lại. |
| Hình thức ly | Ly khô bên ngoài, đá ngang miệng ly, muỗng và ống hút đặt trên khay lót |
| Biến thể cho phép | Ít ngọt: sữa đặc 15 ml. Không đá: phục vụ ly đá riêng |
| Lỗi hay gặp | Chiết quá nhanh vì bột thô hoặc nén lỏng; khuấy chưa tan sữa đã thêm đá |
| Ngày ban hành, người duyệt | Ghi ngày, chữ ký chủ quán |
Dòng "biến thể cho phép" quan trọng hơn bạn nghĩ. Khách yêu cầu ít ngọt, nhiều sữa, thêm một phần cốt là chuyện mỗi giờ. Nếu thẻ không ghi biến thể nào được làm và làm ra sao, mỗi người pha sẽ tự ứng biến, và sự đều tay mất ở chính chỗ này.
Nếu quán dùng máy pha espresso, thẻ thêm các dòng như lượng bột, thời gian chiết, lượng chiết ra, nhiệt độ hơi sữa theo cài đặt quán chọn. Những thông số đó thay đổi theo hạt và máy, nên ghi theo cách quán đã thử và chốt, không chép từ nơi khác.
Quy trình chung pha một ly, áp cho mọi món
Thẻ công thức nói cách làm từng món; quy trình chung nói cách quầy vận hành với mọi món. Mẫu tám bước:
- Nhận phiếu hoặc đọc order trên màn hình; đọc kỹ biến thể và ghi chú dị ứng, ví dụ khách không dùng sữa bò.
- Xếp thứ tự: món lâu như phin, trà ủ làm trước; món nhanh như nước ép, soda làm sau để ra cùng lúc trong một bàn.
- Chuẩn bị ly đúng cỡ, sạch, khô, kiểm không mẻ miệng.
- Làm theo thẻ, dùng dụng cụ đo, không ước bằng mắt kể cả khi đã thuộc.
- Nếm kiểm định kỳ bằng muỗng nếm riêng, dùng một lần rồi bỏ vào khay rửa, không nếm trực tiếp từ ly của khách.
- Lau ngoài ly, đặt lên khay lót, kèm ống hút, muỗng theo hình thức ghi trên thẻ.
- Đặt ở vị trí giao món, gọi số hoặc báo phục vụ theo bàn.
- Lau ngay khu vực vừa làm, tráng dụng cụ, chuẩn bị cho ly kế tiếp.
Bước bốn hay bị bỏ khi quầy đông. Người pha giỏi tin vào tay mình và thôi cân. Một tháng sau, ly của họ đã khác thẻ vài ml mỗi lần, và người mới học theo họ chứ không học theo thẻ. Cách giữ là quy định dùng dụng cụ đo luôn luôn, kể cả với người pha lâu năm.
Dụng cụ đo và chỗ đặt trên quầy
Cân điện tử nhỏ. Dùng cho bột cà phê, lá trà, bột pha. Đặt cố định ở một vị trí, có nắp hoặc tấm che khi không dùng để tránh nước đổ. Kiểm cân bằng một quả cân mẫu hoặc vật có khối lượng biết trước mỗi tuần.
Ly đong, bình đong có vạch. Dùng cho sữa đặc, sữa tươi, siro, nước cốt. Mỗi loại một ly riêng, để sữa đặc không lẫn sang siro. Với siro dùng nhiều, bình có vòi bơm định lượng giúp nhanh và đều hơn.
Đồng hồ hẹn giờ. Trà ủ, phin, cold brew đều cần thời gian. Một đồng hồ nhỏ treo trên quầy rẻ hơn rất nhiều so với một mẻ trà ủ quá đắng.
Xẻng múc đá và thùng đá. Không dùng ly để múc đá vì ly có thể vỡ vào đá; xẻng cắm trong giá riêng, không cắm trong thùng đá. Thùng đá chỉ để đá dùng cho đồ uống, không để chai lọ hay đồ ăn vào ướp chung.
Bố trí theo dòng làm việc. Sắp quầy theo thứ tự thao tác của món bán chạy nhất: ly, đá, cốt, sữa, khuấy, giao. Người pha không phải xoay người hay đi qua lại nhiều sẽ nhanh hơn và ít đổ vỡ hơn.
Nếm thử đầu ca và giữ cốt, siro trong ngày
Công thức đúng mà nguyên liệu nền sai thì ly vẫn sai. Đầu mỗi ca, người phụ trách quầy làm những việc sau và ghi vào bảng kiểm quầy:
- Pha một ly kiểm của hai ba món bán chạy, nếm bằng muỗng nếm riêng, so với vị chuẩn. Lệch thì tìm nguyên nhân ở nguyên liệu nền trước khi sửa thao tác.
- Kiểm cốt cà phê, trà ủ, siro nhà làm: nhãn ngày giờ làm, hạn dùng theo bảng của quán, mùi vị bình thường. Hết hạn hoặc lạ mùi thì bỏ.
- Kiểm sữa tươi, kem, sữa hạt đang mở: nhãn ngày mở, nhiệt độ tủ, mùi. Sữa đã để ngoài quầy lâu trong ca trước thì bỏ.
- Kiểm trái cây cắt sẵn, đá viên, nước lọc dùng pha chế.
- Kiểm dụng cụ đo: cân về số không, ly đong sạch và khô.
- Ghi tên người kiểm, giờ, và những gì đã bỏ.
Nếu quán có nhiều người cùng ca, nên để một người duy nhất chịu trách nhiệm pha cốt và siro trong ngày. Mỗi người ủ một mẻ theo ý mình là cách nhanh nhất để vị ly lệch nhau trong cùng một buổi.
Vệ sinh dụng cụ pha chế ngay trong ca
Quầy pha chế khác bếp ở chỗ đồ uống thường không qua nhiệt sau khi lắp ráp: đá, sữa, trái cây, siro đi thẳng vào ly. Vì vậy dụng cụ bẩn ở quầy đi thẳng tới khách mà không có bước nấu nào làm giảm rủi ro. SOP pha chế nên có một khối nhỏ về vệ sinh trong ca, tách khỏi phần vệ sinh đóng quán.
Những việc mẫu này đề nghị: tráng phin, bình lắc, ly đong ngay sau mỗi lần dùng, và rửa kỹ bằng nước rửa theo chu kỳ quán quy định trong ca; khăn lau quầy thay theo giờ, khăn lau ly để riêng, không dùng chung với khăn lau mặt quầy; máy xay sinh tố tráng ngay sau mỗi ly có sữa hoặc trái cây để không đọng lại; vòi đánh sữa của máy espresso lau và xả hơi ngay sau mỗi lần dùng; thớt và dao cắt trái cây dùng riêng cho quầy, không mượn từ bếp.
Người pha rửa tay khi quay lại quầy sau khi đi vệ sinh, thu tiền, đổ rác hay cầm điện thoại. Ở quán nhỏ, người pha thường kiêm thu ngân; nếu vậy, đặt chai nước rửa tay khô ngay giữa quầy và máy thu ngân, và ghi trong SOP rằng chạm tiền xong là sát khuẩn tay trước khi chạm ly.
Cuối cùng là thùng đá. Đá dùng cho đồ uống được coi như thực phẩm: thùng có nắp, xẻng múc đá cắm ở giá riêng, không để tay trần bốc đá, không ướp lon chai hay đồ ăn trong thùng đá pha chế. Quán cần đá để ướp đồ thì dùng thùng khác, đánh dấu rõ.
Đổi công thức, thêm món mới và đào tạo người pha mới
Đổi công thức là đổi thẻ, không đổi miệng. Khi chủ quán chỉnh lại tỉ lệ, in thẻ mới có ngày ban hành mới, thu thẻ cũ. Báo cả nhóm trong buổi họp đầu ca và cho mỗi người pha thử một ly theo thẻ mới.
Món mới chạy thử trước. Pha thử cho nhân viên và vài khách quen nếm trong một tuần, ghi góp ý, chốt định lượng rồi mới in thẻ chính thức. Món mới chưa có thẻ thì chưa đưa lên thực đơn.
Người mới học theo thẻ, không theo người. Ngày đầu người mới đọc thẻ, xem người hướng dẫn pha đúng thẻ. Những ngày sau họ pha, người hướng dẫn kiểm từng bước theo thẻ. Chỉ khi pha đúng ba ly liên tiếp của một món thì món đó được tính là đã học xong.
Kiểm tra định kỳ người pha lâu năm. Mỗi tháng, quản lý chọn ngẫu nhiên một món, yêu cầu người pha làm theo thẻ trước mặt mình. Không phải để bắt lỗi, mà để phát hiện chỗ thói quen đã trôi xa thẻ.
Thẻ hỏng, mờ, dính bẩn là thay. Thẻ không đọc được thì người pha quay lại làm theo trí nhớ. Ép nhựa, in dư một bộ để thay khi cần.
Câu hỏi thường gặp
Viết công thức ra thẻ có sợ nhân viên mang công thức đi không?
Có thể tách phần cốt lõi như cách ủ cốt, pha siro nhà làm vào thẻ riêng chỉ người phụ trách xem. Thẻ ở quầy chỉ ghi phần lắp ráp ly. Về thoả thuận bảo mật với nhân viên, bạn tham khảo quy định lao động hiện hành hoặc hỏi người có chuyên môn.
Quán nhỏ có cần cân điện tử không, hay dùng muỗng đong là đủ?
Muỗng đong cho kết quả kém đều vì bột cà phê nén nhiều ít khác nhau. Một cân điện tử nhỏ giúp đều tay hơn hẳn và giúp tính được lượng bột dùng mỗi ngày. Với chất lỏng, ly đong có vạch là đủ.
Bao lâu nên rà lại thẻ công thức một lần?
Rà khi đổi nguồn nguyên liệu, đổi máy hoặc dụng cụ, đổi cỡ ly, và ít nhất mỗi quý một lần. Mỗi lần sửa ghi ngày ban hành mới trên thẻ và thu thẻ cũ để không có hai phiên bản cùng tồn tại.
Khách yêu cầu biến thể không có trên thẻ thì người pha làm sao?
Hỏi quản lý ca nếu có mặt; nếu không, làm theo biến thể gần nhất trên thẻ và ghi lại yêu cầu. Yêu cầu lặp lại nhiều lần là dấu hiệu nên thêm biến thể đó vào thẻ.
Nếm thử đồ uống trong ca thế nào cho đúng vệ sinh?
Dùng muỗng nếm riêng, lấy một ít ra muỗng hoặc ly nhỏ, nếm xong bỏ muỗng vào khay rửa, không dùng lại. Không nếm trực tiếp từ ly sẽ giao cho khách và không dùng ống hút của khách.